Ya Yanlış Hayatı Seçtiysem?

Ya Yanlış Hayatı Seçtiysem?

Verdiğimiz kararların ardında bıraktığımız ihtimaller ve hiç yaşanmamış bir geleceğin kaygısı.

Bazen insan, hayatında her şey yolunda giderken bile bir şeylerin yanlış olabileceğini düşünür. Seçtiği bölüm, sürdürdüğü ilişki, yaptığı meslek tercihi ya da verdiği herhangi bir karar… Bir noktada zihninde aynı soru belirir: Ya başka türlü olsaydı?

Belki farklı bir şehirde yaşasaydı daha mutlu olacaktı. Belki başka bir bölümü seçseydi kendisini daha iyi tanıyacaktı. Belki de bugün sahip olduğu hayatın yerine, yalnızca hayalinde var olan başka bir hayatı yaşıyor olacaktı. Bu ihtimallerin hiçbirinin nasıl sonuçlanacağını bilmez ama onları düşünmekten kendini alamaz.

Çünkü bazen insan, yaşadığı hayatın içinde kalırken bir yandan da yaşayabileceği diğer hayatları merak eder. Ve bu merak, zamanla huzursuzluğa dönüşebilir.

Seçmediğimiz İhtimaller Neden Peşimizi Bırakmaz?

Hayat, sürekli seçimler yapmamızı gerektirir. Bir yolu seçtiğimizde diğer yolların dışında kalırız. Bir karar verirken yalnızca neyi kazanacağımızı değil, nelerden vazgeçtiğimizi de düşünürüz. Ancak vazgeçtiğimiz seçeneklerin nasıl sonuçlanacağını hiçbir zaman kesin olarak bilemeyiz.

Psikolojide karşıolgusal düşünme olarak adlandırılan süreç, yaşanan bir olayın farklı gerçekleşmiş olabileceğini zihnimizde canlandırmamızla ilgilidir. “Keşke o gün başka bir karar verseydim” ya da “Ya o fırsatı değerlendirseydim?” gibi düşünceler bunun örnekleridir.

Bu düşünme biçimi her zaman olumsuz değildir. Geçmişteki kararlarımızı değerlendirmemize ve hatalarımızdan öğrenmemize yardımcı olabilir. Ancak zihnimiz aynı olasılıkları tekrar tekrar değerlendirmeye başladığında, düşünmekle kendimizi yormak arasındaki sınır bulanıklaşabilir.

Bir süre sonra mesele, geçmişteki kararımızı anlamaktan çıkar ve seçmediğimiz hayatın daha iyi olup olmayacağını çözmeye dönüşür. Oysa karşılaştırdığımız iki hayatın biri gerçektir; diğeri ise zihnimizin oluşturduğu bir ihtimal.

Bilmediğimiz Hayatları Neden Daha Güzel Hayal Ederiz?

Yaşadığımız hayatın sorumluluklarını, hayal kırıklıklarını ve gündelik zorluklarını biliriz. Hayal ettiğimiz alternatif hayatınsa çoğunlukla yalnızca görmek istediğimiz taraflarını düşünürüz.

Matt Haig’in Gece Yarısı Kütüphanesi adlı romanı da bu meseleyi farklı hayatların ihtimalleri üzerinden ele alır. Romanın başkarakteri Nora Seed, farklı seçimler yapmış olsaydı yaşayabileceği hayatları deneyimleme fırsatı bulur. Her alternatif, başka bir olasılığın kapısını aralarken okuru şu soruyla baş başa bırakır: Başka bir hayat seçmiş olsaydık gerçekten daha mutlu olur muyduk?

Bu soru günlük yaşamımıza da uzanır. Başka bir bölümde okusaydık, farklı bir şehirde yaşasaydık ya da bir ilişkide başka türlü davransaydık hayatımızın nasıl olacağını düşünürüz. Ancak zihnimizde kurduğumuz bu hayatların gerçekte nasıl sonuçlanacağını bilemeyiz.

Örneğin, başka bir şehirde yaşama fırsatını değerlendirmediğimiz için pişmanlık duyabiliriz. Zihnimizde o şehir; yeni başlangıçları, özgürlüğü ve daha mutlu bir kendimizi temsil etmeye başlayabilir. Fakat o hayatın içindeki yalnızlığı, maddi zorlukları veya uyum sağlama güçlüklerini aynı açıklıkla hayal etmeyebiliriz.

Böylece yaşadığımız hayatı bütün zorluklarıyla, olası hayatımızıysa daha çok güzel ihtimalleriyle karşılaştırırız. Bu karşılaştırma, mevcut hayatımızı olduğundan daha yetersiz görmemize neden olabilir.

Belki de özlediğimiz şey gerçekten başka bir hayat değil, o hayatın bize sunacağını düşündüğümüz özgürlük, heyecan ya da yeniden başlama hissidir.

Henüz Yaşanmamış Bir Pişmanlığın Kaygısı

Bazı kararların sonuçlarını henüz bilmiyor olmak, onları sürekli sorgulamamıza neden olabilir. Verdiğimiz kararın bizi mutlu edip etmeyeceğini, doğru yerde olup olmadığımızı veya ileride pişmanlık duyup duymayacağımızı önceden öğrenmek isteriz.

Belirsizliğe tahammül etmekte zorlandığımızda zihnimiz farklı senaryolar üretmeye başlayabilir. Olası sonuçları tekrar tekrar düşünerek kendimizi hazırlamaya çalışırız. Yeterince düşünürsek yanlış bir karar vermekten kaçınabileceğimize inanabiliriz.

Oysa her ihtimali hesaba katmak, her zaman daha güvende hissetmemizi sağlamaz. Seçenekler arttıkça karar vermek zorlaşabilir; karar verdikten sonra bile başka bir seçeneğin daha iyi olabileceği düşüncesi aklımızda kalabilir.

Bu noktada ruminasyon, yani kişinin aynı düşünceler etrafında tekrar tekrar dönmesi, süreci daha da yorucu hâle getirebilir. Zihin bir cevap bulabilmek için aynı soruyu yeniden sorar; fakat yeni bir bilgiye ulaşmadığı hâlde düşünmeye devam eder.

Böylece henüz gerçekleşmemiş bir pişmanlığın kaygısını bugünden yaşayabiliriz. Bazen bizi yoran, yanlış bir karar vermiş olmak değil, doğru kararı verip vermediğimizi hiçbir zaman kesin olarak bilemeyecek olmaktır.

Peki Ya Gerçekten Yanlış Bir Karar Verdiysek?

Her kararımızın doğru olduğunu düşünmek zorunda değiliz. Bazı seçimlerimiz beklentilerimizi karşılamayabilir. Yeni deneyimler edinir, değişir ve bir zamanlar istediğimiz şeyin artık bize uygun olmadığını fark edebiliriz.

Ancak bir kararın bugün bize iyi gelmemesi, geçmişte onu seçerken mutlaka yanlış yaptığımız anlamına gelmez. Kararlarımızı verirken o gün sahip olduğumuz bilgiye, koşullara ve ihtiyaçlara dayanırız. Zaman içinde değişen biziz; dolayısıyla değerlendirmelerimizin de değişmesi doğaldır.

Bir kararın sonucundan memnun olmamakla, seçmediğimiz alternatifin kesinlikle daha iyi olacağına inanmak aynı şey değildir. Bir seçimin sonuçlarını deneyimleyebiliriz ama seçmediğimiz yolun bütün sonuçlarını bilemeyiz.

Bu nedenle kendimize yalnızca “Doğru hayatı mı seçtim?” diye sormak yerine, “Şu an yaşadığım hayatın hangi yönlerini değiştirmek istiyorum?” sorusunu da yöneltebiliriz. İlk soru bizi cevabını kesin olarak bilemeyeceğimiz bir ihtimalin içinde tutarken ikincisi, bugün yapabileceklerimize odaklanmamıza yardımcı olabilir.

Bütün İhtimalleri Yaşamak Zorunda Değiliz

Hayatın zor yanlarından biri, her seçimin beraberinde bazı vazgeçişler getirdiğini kabul etmektir. Her yerde bulunamayız, her mesleği deneyimleyemeyiz, her ilişkiyi yaşayamayız. Bir hayatı sürdürürken başka türlü yaşanabilecek hayatların ihtimalini de geride bırakırız.

Fakat bu, seçmediğimiz bütün yolların kayıp ya da seçtiğimiz yolun değişmez olduğu anlamına gelmez. Bazı kararlar değiştirilebilir, bazı hedefler yeniden belirlenebilir, bazı ihtiyaçlar farklı yollarla karşılanabilir.

Bütün ihtimallerin en iyisini seçmek zorunda olduğumuzu düşündüğümüzde, hayatı sürekli bir doğruluk sınavına dönüştürebiliriz. Oysa her kararın kusursuz olması gerekmez. Bazen önemli olan, verdiğimiz kararın arkasındaki ihtiyaçları anlamak ve koşullar değiştiğinde kendimize yeni seçenekler tanıyabilmektir.

Belki de mesele, hiç pişman olmayacağımız bir hayat seçmek değildir. Asıl mesele, başka türlü olabilecek bir hayatı düşünürken şu anda yaşadığımız hayatla bağımızı kaybetmemektir.

Çünkü insan yalnızca seçmediği ihtimallerden ibaret değildir. Verdiği kararlarla, değiştirdiği yönlerle, öğrendikleriyle ve önünde duran yeni seçeneklerle de şekillenir.

Belki de bir gün, bugün kendimize tekrar tekrar sorduğumuz “Ya yanlış hayatı seçtiysem?” sorusunun karşısında başka bir soru bulabiliriz:

Peki, seçtiğim hayatın içinde kendime nasıl bir yer açabilirim?

Kaynakça

• 1)Karşıolgusal düşünme
• Roese, N. J. (1997). Counterfactual thinking. Psychological Bulletin, 121(1), 133–148. 2)Ruminasyon
• Nolen-Hoeksema, S., Wisco, B. E., & Lyubomirsky, S. (2008). Rethinking rumination. Perspectives on Psychological Science, 3(5), 400–424. 3. Yazıda kullanılan edebî eser
• Haig, M. (2020). The midnight library. Canongate Books.