Daha önce hiç aklınıza bir şarkının takıldığı ve kendinizi onu söylerken bulduğunuz oldu mu? Herkes bu durumu hayatı boyunca en az bir kere yaşamıştır. Tek bir cümle bizzlerin aklında dönüp dolaşır ve kimi zaman uykuya dalarken, kimi zaman bir şeye odaklanırken bizi çok zor durumlar içerisine sokabilir. Peki, bu yaşadığımız durumun sebebinin ne olduğunu düşündünüz mü? Psikolojide bu duruma “earworm” adı verilir. Türkçeye genellikle “kulak kurdu” ya da “zihne takılan melodi” olarak çevrilir. Earworm, kişinin istemese bile kısa bir şarkı veya melodi parçasının zihninde tekrar tekrar çalması durumudur. Buradaki “worm” (kurt) ifadesi, melodinin adeta zihne yerleşip çıkmamasını mecazi olarak anlatır; yani gerçek bir hastalık ya da bozukluk değildir.
Sürekli zihnimizde tekrar eden bu cümlelerin tekrar etmesinin aslında birden fazla sebebi var. Bunlardan ilki enerji verimliliğidir. Beynimiz vücudumuzdaki enerjinin yaklaşık %20’sini tüketir; bu yüzden tekrar edilen bilgiler, yeniden öğrenilmesi gerekmeyen bilgiler anlamına gelir. Bir bilgi ne kadar sık tekrar edilirse, o kadar az enerji harcanarak o bilgi hafızada kalıcı hale getirilir. İkinci sebebi; beynimizin öğrenme mekanizmasıdır. Tekrar eden sinyaller, nöronlar arasındaki bağlantıları güçlendirir. Buna nörobilimde Hebb ilkesi denir. Bu yüzden tekrar edilen bilgiler daha kolay hatırlanırlar. İşte bu sebeplerden nakaratlar ya da sürekli tekrar eden melodiler beynin dikkatini daha kolay çeker. Beyin, bu örüntüyü tanır ve işlemeyi sürdürür. Özellikle melodi yarım kaldığında veya tamamlanmamış hissi verdiğinde, onu zihinde yeniden oynatarak sanki eksik kalan kısmı tamamlamaya çalışır. Ve bu sebeptendir ki aklınıza bir şarkı melodisi takıldığında, bundan kurtulmanın en kolay yolu şarkıyı tekrar dinleyip beynimizin bizim farkındalığımız olmadan aradığı eksik bilgiyi bulmasına yardımcı olmaktır.
Earworm’un günümüzde sık sık yaşanmasının bir başka sebebi ise working memory’nin çalışma prensibidir. Working memory, beynin bilgiyi kısa süreliğine tuttuğu zihinsel sürecin başlangıç alanıdır. Beynimizin bu kısmı basit ve kısa melodileri uzun senfoniler yerine tercih eder ve bu yaşanan duruma Zeigarnik etkisi adı verilir. Bu yüzden de klasik müzik konseri hafızamızda pek kalmazken, arabada kısaca radyoda duyduğumuz veya sosyal medyada viral olan kısa ve basit melodiler uzun süreler working memory’de sürekli tekrarlanır durur. Elbetteki beyinde melodilerin kalıcı olması için farklı kriterler de önemlidir; örneğin ritim ve tempo. Bizler o yüzden zaman zaman aslında pek fazla dinlemediğimiz şarkıları sadece o şarkıların PR çalışmalarından ezbere biliyor olabiliyoruz.
Earworm, insanların yaklaşık %90’ında görülüyor. Peki, earworm’un yaşanma sıklığını değiştiren faktörler var mı? Elbette var. Araştırmalar gösteriyor ki; yoğun stres altında olduğumuzda veya zihinsel olarak yorgun hissettiğimizde earworm yaşama olasılığımız artabiliyor. Yine başka bir faktör ise cinsiyetlerimizdir; earworm hem kadınlarda hem de erkeklerde görülebiliyor, ancak bazı araştırmalar gösteriyor ki, kadınlar erkeklere göre istemsiz melodileri daha uzun süre deneyimliyor. Yine 2016 yılında binlerce kişi üzerinde yapılmış araştırma, akılda kalan şarkıların ortak özelliklerinin güçlü ritim, tekrar eden yapı ve kolay hatırlanabilir melodiye sahip olmaları olduğunu göstermektedir.
Sonuç olarak, zihnimizde durmadan tekrar eden bir şarkı aslında beynimizin bize karşı oynadığı bir oyun değil; bilgiyi işleme, öğrenme ve tamamlanmamış örüntüleri tamamlama biçiminin doğal bir yansımasıdır. Gün içinde kendinizi aynı melodiyi mırıldanırken bulduğunuzda, bunun yalnızca “şarkının akılda kalıcı olmasıyla” ilgili olmadığını hatırlayın. Belki de beyniniz, yarım kaldığını düşündüğü küçük bir döngüyü tamamlamaya çalışıyordur. Kısacası, bazen susturamadığımız o birkaç saniyelik melodi, beynimizin ne kadar düzenli, verimli ve aynı zamanda ne kadar karmaşık çalıştığını gösteren küçük ama etkileyici bir ipucudur.
