perspektifinden bakıldığında, otizmli bireylerle yapılan birçok çalışma bulunmasına rağmen, oyun terapisine ilişkin çalışmaların sayısı görece sınırlıdır. Yapılan literatür incelemelerinde, oyun terapisinin otizmli bireylerin sosyal becerilerinin gelişimini desteklediği, problem davranışların azalmasına katkı sağladığı ve sembolik oyun becerilerinin gelişmesine yardımcı olduğu yönünde bulgulara rastlanmıştır.
Otizm, günümüzde yaygın görülen nörogelişimsel bir bozukluktur. Amerikan Psikiyatri Birliği’ne (APA) göre otizm; toplumsal iletişim ve etkileşimde yetersizlikler, yineleyici davranış örüntüleri ve sınırlı ilgi alanları ile karakterize edilen bir durumdur. Genetik temelli bir yetersizlik olarak tanımlanan otizm, kendini erken çocukluk döneminde göstermektedir. Otizmli bireylerde sözel ya da sözel olmayan iletişim becerilerinde sınırlılıklar görülebilir. Bununla birlikte ilgi alanları kısıtlı olabilir, karşılıklı oyun kurma ve sürdürme becerileri zayıf olabilir ve tekrarlayıcı davranışlar sergileyebilirler.
Günümüzde otizmli bireyler için umut verici yaklaşımlardan biri özel eğitim ve rehabilitasyon hizmetleridir. Ben de bir rehabilitasyon merkezinde psikolog olarak çalışmaktayım. Özel eğitim sürecinde otizm tanısı almış bireylerin belirtilerinde azalmalar görülebilmekte, sosyal, duygusal ve gelişimsel becerilerinde ilerlemeler kaydedilebilmektedir. Bu süreçte ailenin sürece aktif katılımı, uzman görüşü doğrultusunda yapılandırılmış bireysel ve grup çalışmaları büyük önem taşımaktadır.
Kuramsal Temeller ve Oyunun İyileştirici Gücü
Uluslararası Oyun Terapisi Derneği’ne göre oyun terapisi; terapistin oyunun iyileştirici gücünü kullanarak bireylerin psikososyal sorunlarını önlemeyi ya da çözmeyi amaçladığı, bireyin büyüme ve gelişimini destekleyen kişilerarası bir süreçtir. Oyun terapisi sürecinde bireyin kendini algılamasına ve ifade etmesine olanak tanıyan bir potansiyel bulunmaktadır. Bu potansiyelin ortaya çıkarılması ve geliştirilmesi sürecinde oyun terapisi önemli bir rol üstlenmektedir.
Piaget, Vygotsky ve Winnicott gibi önemli kuramcılar oyunun psikolojideki temel rolünü vurgulamıştır. Piaget’ye göre oyun, çocuğun uyum sağlama sürecinde kullandığı bir asimilasyon türüdür. Vygotsky’ye göre oyun, çocuğun öğrenme ve gelişiminde önemli bir araçtır. Winnicott ise oyunu, çocuğun duygu ve deneyimlerini güvenli bir alanda ifade etme yolu olarak tanımlar. Yetişkinler duygularını çoğunlukla sözel olarak ifade ederken, çocuklar bunu oyun aracılığıyla yaparlar. Evde ya da dışarıda çocuklar oyun oynayabilir; ancak ebeveynlerin yönlendirici ya da müdahaleci tutumları çocuğun oyununu sınırlayabilir. Bu noktada oyun terapisi, çocuğa özel olarak yapılandırılmış güvenli bir ortam sunar ve çocuğun iç dünyasını oyun yoluyla ifade etmesine olanak tanır. Çocuklar yaşantılarını, çatışmalarını ve duygularını sıklıkla oyun aracılığıyla dile getirirler (Landreth, 2012, s. 7). Oyun, çocuğun kendini ifade etmesinin en doğal yoludur.
Araştırmacılar, çocukların oyun oynarken gelişimine destek olduğunu, bir bilgiyi öğrenirken oyunun araç görevi gördüğünü, oyuncaklar ve nesnelerle ilişki kurmasını kolaylaştırdığının vurgusunu yapmışlardır. Örneğin; çocuk ebelemece oynarken ne zaman koşacağını, hangi yöne koşacağını takip etmeyi öğrenir. Bu süreç, çocuğun dürtü kontrolü, dikkat, zihinsel esneklik, karar verme gibi bilişsel gelişim (zihinsel süreçler) becerilerini destekler.
Oyunun çok sayıda işlevi ve farklı kuramsal bakış açılarıyla ele alınabilmesi, zaman içerisinde çeşitli oyun terapisi yaklaşımlarının ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Bu yaklaşımlar arasında yöntem ve uygulama farklılıkları bulunsa da ortak noktaları; çocuğun kendini ifade edebilmesine alan açmak, ihtiyaçlarını anlamak ve bu ihtiyaçlara yanıt olarak ortaya çıkan davranışları azaltmayı hedeflemektir. Davranışın altında yatan ihtiyaç karşılandığında, sorun davranışın zamanla sönümlenmesi ve azalması beklenir.
Oyun terapisi; çocukların davranışlarının kökenini anlamaya, duygu ve tutumlarını keşfetmelerine yardımcı olan ve karşılaştıkları sorunlarla yüzleşerek çözüm geliştirebilmelerini destekleyen terapötik bir yöntemdir. Aile, yansıyan sorunla gelir (tırnak yeme, alt ıslatma vs.) Terapist ise kök sorunu bulmaya çalışır.
Terapötik Süreçte Uygulanan Yaklaşımlar
Elbette çocuklar her ortamda oyun oynayabilir; evde, dışarıda ya da okulda. Ancak bu alanlarda oyun sıklıkla dış müdahalelerle bölünür. Örneğin, bir ebeveynin “Haydi, yemek hazır” çağrısı çocuğun oyundan kopmak istememesiyle sonuçlanabilir ve bu durum çoğu zaman çatışmaya dönüşebilir.
Bu nedenle oyun terapisi, çocuğun kendini güvende hissedebileceği, oyunun kesintiye uğramayacağı şekilde özel olarak düzenlenmiş bir odada gerçekleştirilir. Bu ortamda terapist ve çocuk birlikte çalışır; oyun, çocuğun kendini ifade ettiği temel dil haline gelir.
Oyun terapisi yaklaşımları arasında seanslarımda çocuk merkezli oyun terapisi ekolünü kullanmaktayım. Bu yaklaşımda terapist, yönlendirici bir rol üstlenmek yerine çocuğun terapisti oyuna davet etmesini bekler. Çocuk, terapisti oyuna dahil ettiğinde aralarında güvene dayalı terapötik bir ilişki kurulmaya başlanır. Bu bağ güçlendikçe çocuk, iç dünyasını ve yaşantılarını oyun aracılığıyla ifade etmeye ve terapiste açılmaya başlar.
Oyun Terapisinin Otizmli Bireyler Açısından Önemi
Oyun oynamak tabi ki otizmli çocuklar için de nefes almak kadar doğaldır. Oyun, her çocuğun dilidir. Sosyal becerilerin gelişmesine etki etmektedir. Sembolik oyun becerilerinin gelişmesine yardımcı olmakta, aynı zamanda öz düzenleme becerilerinde ilerleme göstermelerine destek olmaktadır. Ayrıca problem davranışlarının azalmasında etkilidir. Aynı zamanda bireyin aile ile olan iletişimlerini güçlendirdiğine ilişkin sonuçlarda mevcuttur.
Yapılan araştırmalar, çocuk merkezli oyun terapisinin otizmli çocuklarla uygulandığında sosyal-duygusal becerilerin gelişimine katkı sağladığını, iletişim becerilerini güçlendirdiğini ve davranış problemlerinde anlamlı düzeyde azalma yarattığını göstermektedir.
