Benlik saygısı, kişinin kendisini ne kadar değerli gördüğüdür. Her birimizin benlik saygısı farklıdır, bazılarımızın benlik saygısı yüksek, bazılarımızınki ise düşüktür; buradaki farklılık bizim çocukluğumuzun temeline dayanmaktadır.
Benlik saygımızın ilk tohumları çocukluk döneminde atılır. Bizler Dünya’ya ilk geldiğimiz an gözlerimizi açtığımızda ebeveynlerimizin bize öğrettiği şekilde görürüz. Anne babanın çocuğa yaklaşım biçimi benlik algısının temelini oluşturur ve bu bireyin ileriki yaşamında, kuracağı ilişkilerde, akademik başarısında, ruh sağlığından problem çözme becerilerine kadar her alanda etkili olacaktır.
Yüksek benlik değerine sahip çocuklar kendilerine güvenen, hata yapmaktan aşırı derecede korkmayan, hatayı herkesin yapabileceğini kabul edip başarısızlık olarak görmeyen, duygularını daha rahat ifade edebilen ve sosyal ortama daha kolay uyum sağlayabilen çocuklardır.
Düşük benlik değerine sahip çocuklar ise kendilerini yetersiz ve değersiz olarak gördükleri için sürekli onay ihtiyacındadırlar. Eleştiriyi bir tehditmiş gibi algılarlar ve kabul etmezler, başarısız olmaktan çok korkarlar, başarısız olmayı bir değersizlikle eş değer bulurlar ve bu onların akademik başarısını, sosyal ilişkilerini olumsuz yönde etkiler. İleriki yaşamlarında kaygılı ve depresyona yatkın olabilirler.
Ebeveyn Tutumları
Anne babanın çocuk yetiştirme sürecinde benimsedikleri inançlar, değerler ve davranış örüntüsünü oluşturan bir bütündür. Bu tutumlar, ebeveynin çocukla kurduğu iletişimini, disiplin anlayışını, duygusal yaklaşımını kapsar. Aile çocuğun ilk sosyal çevresidir. Çocuk aile ortamında ilk deneyimlerini yaşar; burada aile çocuğa destekleyici, tutarlı, motive edici, güven verici davranırsa çocuk kendini güvende hissetmesini sağlar. Kendini güvende hisseden çocuk, daha değerli hisseder ve duygularını daha kolay ifade edebilir. Bu durum benlik algısını olumlu yönde etkiler.
Sevgi, ilgi ve kabulün yeterince sunulmadığı aile ortamında çocuklar kendilerini değersiz görürler. Çünkü çocuğa ailede kendini sevmek ne demek öğretilmemiştir. Duygusal destek sağlanmamıştır ve bu yüzden çocuk duyguların ne ifade ettiğini tanımlayamaz, duygularını paylaşmayı bilemez. Bu çocuğun sosyal ilişkilerini olumsuz yönde etkiler.
Çocuk kendini değerli olarak görmediği için hep ilişkilerinde bir onay ihtiyacı ister, eleştiriyi hiç sevmez onu tehdit olarak görür. Başarısızlık onun için büyük bir engel, hayatın sonu olabilir. Romantik ilişkilerinde kaygılı bağlanma sık görünür. Yani partnerinden sürekli ilgi bekleyen ve en ufak ilgisizliğini “beni sevmiyor” diyerek adlandırabilir. Kendine değer vermeyen bir çocuk, yetişkinlik hayatında değeri hep başka yerlerde arayan bir yetişkine dönüşebilir.
Ebeveyn tutumlarının benlik saygısını büyük oranda etkilediğini görmüş olduk; şimdi ise yaygın olarak bilinen ebeveyn tutumları ve bu tutumların bize nasıl yansıdığına bakalım.
Demokratik Ebeveyn Tutumu
Sevgi ve ilginin koşulsuz sunulduğu ama aynı zamanda sınırların da net çizildiği bir tutumdur. Buradaki denge çok iyi bir şekilde tutulmuştur. Sınırlarını öğrenen çocuk, başkalarının sınırlarını aşmamayı öğrenir, sorumluluk bilinci yüksektir. Duygular koşulsuz sunulmuştur, sevginin ne demek olduğunu çocuk öğrenmiştir; bu sayede kendini ve çevresini sevmeyi öğrenmiştir. Kendini sevmeyi öğrenen çocuk sevgiyi başka yerlerde aramaz, çevresini sevmeyi öğrenen çocuk sınırları bilir, güvenli bağlanma pekişir, yetişkinlik hayatında yaşadığı sorunları konuşarak çözer. Duygularını rahatlıkla paylaşır. Hata yapmanın yanlış bir şey olduğunu değil de öğrenme sürecinin bir parçası olarak öğrenmiştir ve bu sayede ileriki yaşamında hata yapmaktan çekinmeyen, öz güvenli, akademik başarısı yüksek, sosyal uyumu güçlü ilişkileri olan bir yetişkin filizlenmeye başlar. Bu çocukların benlik saygısı yüksektir.
Otoriter Ebeveyn Tutumu
Katı kuralların ve yüksek beklentilerin olduğu aynı zamanda da duygusal desteğin de sınırlı ölçüde olduğu bir tutumdur. Bu tutumdaki ebeveyn çok fazla kontrolcüdür. Çocuk burada hata yaptığında ebeveyninin ona ceza uygulayacağını bildiği için hata yapmamaya çalışır. Bu davranışları pekişen çocuk “Hata yapmak ceza gerektirir” inancını geliştirir; bu da onun yetişkinlik hayatında hiç hata yapmak istemeyen, hata yaptığında çok fazla kaygı yaşayan ve dünyanın sonuymuş gibi davranmasına sebep olabilir. Çocuk koşullu sevgiyle büyütülmüştür; burada her şeyin bir koşula bağlandığını düşünür, hep bir dış onay arar, kendi kararlarına güvenemez, başkalarına en ufak şeyi bile sorar. Çocuk burada kendine güvenmeyi bilemez, sevgiyi de hep bir koşula bağladığı için yoğun onay ihtiyacı ve terkedilme korkusu yüksektir.
İzin Verici Ebeveyn Tutumu
Ebeveynin çocuğa yüksek düzeyde ilgi ve sevginin verildiği ama aynı zamanda sınırların da çizilmediği bir tutumdur. Başta çocuğa istediği her şeyin yapılması, koşulsuz bir sevgi verilmesi, her yaptığı davranışa alkış tutulması güzel bir davranış örüntüsü gibi gelse de burada çocuk sınırlar ne demek bilemez. Her istediği yapılan çocuk ileriki yaşamında istediği şey olmadığında yoğun öfke ve mutsuzluk yaşayabilir, hayatın sonu gibi davranabilir, ilişkilerinde her istediğinin olması beklenir, kısa tatminler yaşayabilir. Sorumluluk bilinci gelişmemiştir; çünkü sorumluluk almadığında da ebeveyn çocuğuna “üzülmesin” diyerek kurduğu tutumlar başta özgürlük alanı gibi gelse de gelişimsel açıdan riskli durumlar oluşturur.
İhmalkâr Ebeveyn Tutumu
Ebeveyn çocuğuna burada hem duygusal olarak hem de fiziksel ihtiyaçları yeterli olarak karşılanmaz. Çocuk burada “Ben değerli değilim.”, “Ben sevilmeye layık değilim” inançlarını oluşturur. Çocuk burada kendini önemsiz ve değersiz hisseder. Çocuğun duyguları burada görülmez. Kendi duyguları görülmeyen çocuk ilişkilerinde kaygılı bağlanma ve kaçıngan bağlanma gözlemlenir. Benlik saygısı açısından en riskli ebeveyn tutumudur. Birçok şeyde çocuğa burada ihmalkâr davranıldığı için uzun vadede bu çocuklarda bağlanma problemleri, psikolojik uyum güçlükleri gözlenir.
Bir çocuğa Dünya’yı nasıl görmesi gerektiğini öğreten bu ebeveyn tutumları aynı zamanda da benlik saygımızı da büyük oranda etkilediğini inceledik. “Bir çocuğun kendine duyduğu, başkalarına duyduğu saygının temelini oluşturur.”
