Korktuğumuz Şeyi Gerçekleştiriyor Olabilir Miyiz? Kaygının Kendini Gerçekleştiren Kehanetle İmtihanı

Bazen henüz yaşanmamış bir olayın acısını, gerçekleşmiş bir olaydan daha fazla hissederiz. Peki ya korktuğumuz ihtimal, davranışlarımızı fark etmeden şekillendiriyorsa?

Bir arkadaşınızın size eskisi kadar sık yazmadığını fark ettiğinizi düşünün. Önceleri her gün konuştuğunuz hâlde artık mesajlara daha geç yanıt veriyor, buluşma tekliflerinizi erteliyor ya da konuşmalarınızın eskisi kadar samimi olmadığını hissediyorsunuz. Elinizde kesin bir bilgi yok. Yalnızca değiştiğini düşündüğünüz bazı davranışlar var. Ancak zihniniz çoktan olası açıklamalar üretmeye başlıyor: “Benden uzaklaşıyor olabilir mi?”, “Acaba onu kıracak bir şey mi yaptım?”, “Ya artık beni hayatında istemiyorsa?”

Bu düşünceler zamanla davranışlarınıza yansıyor. Siz de daha mesafeli konuşuyor, duygularınızı paylaşmaktan kaçınıyor, karşı tarafın her cümlesinde gizli bir anlam arıyorsunuz. Arkadaşınız bu değişimi fark edip geri çekildiğinde ise zihninizdeki cümle yeniden beliriyor: “Biliyordum. Zaten bir şeylerin değiştiğini hissetmiştim.”

Peki, gerçekten en başından beri bildiğiniz bir şey mi vardı? Yoksa gerçekleşmesinden korktuğunuz ihtimal, farkında olmadan davranışlarınıza sızarak ilişkinin seyrini etkilemiş olabilir miydi?

Kaygı: Geleceği Bilme Çabası

Kaygının en yorucu taraflarından biri, henüz gerçekleşmemiş olayları zihinde tekrar tekrar yaşatmaktır. Zihin, belirsizliği bir tehdit olarak algıladığında olası tehlikeleri önceden belirlemeye ve bizi hazırlamaya çalışabilir. Bu açıdan kaygı, başlangıçta bizi korumaya yönelik bir işlev taşır. Ancak bazen korunma çabası, hayatın kendisinden uzaklaşmamıza neden olur.

Bir sunum öncesinde “Ya heyecanlanırsam ve rezil olursam?” diye düşünen birini ele alalım. Bu kişi hata yapmamak için her cümlesini zihninde defalarca prova edebilir, dinleyicilerin yüz ifadelerini sürekli kontrol edebilir ve kendi heyecanını bastırmaya çalışabilir. Dikkatinin önemli bir bölümü anlatmak istediği konudan kendi performansını denetlemeye kayar. Heyecanı arttığında da bunu başarısız olacağının kanıtı olarak yorumlayabilir. Sonunda sunum beklediği kadar iyi geçmezse zihni şu sonuca varabilir: “Haklıydım, ben bu işi yapamıyorum.”

Oysa yaşanan güçlük, başlangıçtaki korkunun kaçınılmaz biçimde doğru olduğunu göstermez. Korkuya eşlik eden yoğun öz denetim, dikkat dağınıklığı ve kaçınma davranışları da sonuca katkıda bulunmuş olabilir. Kaygı burada yalnızca kötü bir ihtimali düşünmek değildir. Bazen o ihtimale karşı geliştirdiğimiz davranışların, hayatımızdaki deneyimleri nasıl şekillendirdiğidir.

Kendini Gerçekleştiren Kehanet: Bir İhtimal Nasıl Gerçeğe Dönüşür?

Sosyolog Robert K. Merton, 1948 yılında yayımlanan çalışmasında kendini gerçekleştiren kehanet kavramını tanımlamıştır. Kavram, başlangıçta yanlış olan bir inancın, bu inanca uygun davranışları ve olaylar zincirini tetikleyerek zamanla gerçeğe dönüşebilmesini anlatır. Buradaki kritik nokta, düşüncelerin sihirli bir biçimde gerçekliği yaratması değildir. İnançlarımız, beklentilerimiz ve yorumlarımız davranışlarımızı etkileyebilir; davranışlarımız da karşılaştığımız tepkileri ve deneyimleri şekillendirebilir. Örneğin, yakın ilişkilerinde terk edilmekten korkan biri, küçük bir mesafeyi bile reddedilme işareti olarak yorumlayabilir. Sürekli güvence arayabilir, karşısındaki kişiyi sınayabilir ya da incinmemek için duygusal olarak geri çekilebilir. Bu davranışlar ilişkide gerilim yaratırsa iki taraf da birbirinden uzaklaşabilir. Böylece başlangıçta yalnızca bir korku olan terk edilme ihtimali, ilişkinin dinamiklerini etkileyen bir unsura dönüşebilir.

Elbette her ilişkide yaşanan uzaklaşma kişinin kaygısından kaynaklanmaz. Karşı tarafın davranışları, ilişkinin koşulları ve gerçek sorunlar da önemlidir. Kendini gerçekleştiren kehanet, her olumsuz deneyimin sorumluluğunu bireye yükleyen bir açıklama değildir.

Ancak bu kavram bize önemli bir soru sordurur: Bir şeyin gerçekleşeceğinden korkarken, farkında olmadan onun gerçekleşme olasılığını artıran davranışlar sergiliyor olabilir miyiz?

Zihin Neden Korktuğumuz İhtimale İnanmak İster?

Belirsizlik, zihnin kolayca tolere edemediği durumlardan biridir. Bir ilişkinin geleceğini, bir sınavın sonucunu veya bir görüşmenin nasıl geçeceğini kesin olarak bilememek huzursuz edici olabilir. Bazen olumsuz bir sonuca inanmak, hiçbir şey bilmemekten daha katlanılabilir görünür. Çünkü kötü de olsa bir açıklamamız vardır. Bu noktada zihin, ihtimalleri gerçekler gibi değerlendirmeye başlayabilir.

“Bana geç cevap verdi” gözlemlenebilir bir durumdur.

“Benden uzaklaşıyor” ise bu duruma yüklenen anlamlardan biridir.

“Sonunda beni terk edecek” ise henüz gerçekleşmemiş bir geleceğe ilişkin tahmindir.

Kaygı yükseldiğinde bu üç cümle arasındaki mesafe giderek daralabilir. Tahmin, kanıt gibi hissedilmeye başlar. Kişi de yalnızca karşısındaki insanın ne yaptığını değil, kendi korkusunun ne kadar gerçek hissettirdiğini de değerlendirmeyi bırakabilir. Böylece korku, kendi doğruluğunu kanıtlamaya çalışan bir merceğe dönüşür. Kişi, beklentisini destekleyen işaretleri daha kolay fark ederken alternatif açıklamaları gözden kaçırabilir. Bu durum, olumsuz beklentilerin davranışlar ve sosyal etkileşimler aracılığıyla pekişmesine zemin hazırlayabilir.

“Zaten Biliyordum”: Korkunun Kanıta Dönüştüğü An

Kendini gerçekleştiren kehanetin en çarpıcı tarafı, sonucun yaşanmasından çok, sonucun nasıl yorumlandığıdır. Bir arkadaşımızın bizi aramamasını düşünelim. “Beni önemsemiyor” diye düşündüğümüzde bir sonraki buluşmada kırgın, soğuk veya suçlayıcı davranabiliriz. Arkadaşımız bu tutum karşısında kendini geri çekerse, yaşanan uzaklaşmayı başlangıçtaki inancımızın kanıtı olarak görebiliriz. Oysa arkadaşımız yoğun olabilir, kendi sorunlarıyla uğraşıyor olabilir ya da aramızda gerçekten konuşulması gereken bir mesele bulunabilir. İlk yorumumuz, olası açıklamalardan yalnızca biridir. Bu örüntüde bizi yanıltan şey, her zaman olayın kendisi değildir. Olayı açıklamak için seçtiğimiz hikâye de yaşadıklarımızı anlamlandırma biçimimizi etkiler. Bazen bir deneyimin ardından “Korktuğum başıma geldi” deriz. Fakat kendimize şu soruyu sormayı unuturuz: “Bu sonuca giden süreçte ben neler yaptım, hangi işaretleri nasıl yorumladım ve başka hangi ihtimaller vardı?” Bu soruların amacı kendimizi suçlamak değil, otomatikleşmiş tepkilerimizi görünür kılmaktır. Çünkü bir örüntüyü fark etmek, onu değiştirebilmenin ilk adımlarından biridir.

Peki, Bu Döngüden Nasıl Çıkabiliriz?

Olumsuz düşüncelerden tamamen kurtulmak ya da her şeyin iyi sonuçlanacağına inanmak zorunda değiliz. Psikolojik esneklik, zihnimizden geçen her düşünceye inanmak yerine onları değerlendirebilmeyi de içerir.

1. Düşünce ile gerçeği birbirinden ayırın. “Başarısız olacağım” dediğinizde kendinize şunu sorun: Bu bir gerçek mi, yoksa geleceğe ilişkin bir tahmin mi? Bir ihtimalin zihinde güçlü bir duygu yaratması, onun kesinlikle gerçekleşeceği anlamına gelmez.
2. Korkunun davranışlarınıza nasıl yansıdığını gözlemleyin. Reddedilmekten korktuğunuz için iletişimi kesiyor musunuz? Hata yapmaktan çekindiğiniz için bir fırsata başvurmaktan vazgeçiyor musunuz? Kontrolü kaybetmemek için kendinizi sürekli denetliyor musunuz? Bazen bizi sınırlayan şey yalnızca korktuğumuz sonuç değil, o sonuçtan kaçınmak için seçtiğimiz yoldur.
3. Alternatif açıklamalara alan açın. Bir mesajın gecikmesi ilgisizlik anlamına gelmek zorunda değildir. Bir hata, yetersiz olduğunuzu kanıtlamaz. Bir görüşmenin beklediğiniz gibi geçmemesi, gelecekte de başarısız olacağınız anlamına gelmez. Kendinize başka açıklamaları değerlendirme fırsatı verin.
4. Kesinlik beklemek yerine küçük bir adım atın. Kaygının tamamen geçmesini beklemeden konuşmak, başvurmak, denemek veya duygularınızı ifade etmek mümkündür. Amaç korkuyu yok etmek değil, korkunun sizin yerinize karar vermesini önlemektir.

Bu adımlar, her olumsuz sonucu önleyemez. Çünkü hayatımızdaki her şey kontrolümüzde değildir. Ancak düşüncelerimiz ile davranışlarımız arasındaki ilişkiyi fark etmek, otomatik tepkilerimizin yerine daha bilinçli seçimler yapmamıza yardımcı olabilir.

Son Söz: Geleceği Değil, Ona Giderken Attığımız Adımları Değiştirebiliriz

Belki de kendimize sormamız gereken soru, “Ya korktuğum şey gerçekleşirse?” değildir. Belki asıl soru şudur: “Bu korku yüzünden, henüz gerçekleşmemiş bir şey yaşanmış gibi davranmaya başladım mı?” Çünkü bazen geleceğin acısını bugünden yaşamaya çalışırız. Henüz kurulmamış bir ilişkinin bitişine üzülür, henüz girmediğimiz bir sınavda başarısız olur, henüz gerçekleşmemiş bir reddedilmenin karşısında kendimizi geri çekeriz. Bunu yaparken kendimizi koruduğumuzu sanabiliriz. Oysa bazen korumaya çalıştığımız kalbimizle aramıza mesafe koyar, önlemek istediğimiz başarısızlık uğruna denemekten vazgeçeriz. Korkularımız her zaman gerçekleşmez. Gerçekleştiğinde de bunun nedeni yalnızca korkmuş olmamız değildir. Ancak korkularımızın düşüncelerimizi, davranışlarımızı ve ilişkilerimizi nasıl etkilediğini fark etmek bizim için yeni bir hareket alanı yaratabilir. Gelecek henüz yaşanmamıştır. Zihnimizde onunla ilgili pek çok senaryo yazabiliriz ama bu senaryoların hepsi gerçeğe dönüşmek zorunda değildir.

Belki de özgürleşmek, kötü ihtimalleri düşünmeyi bırakmakla değil; onları düşünürken hayatımızı onlara göre yaşamaktan vazgeçebilmekle başlar.

Kaynakça

• Merton, R. K. (1948). The Self-Fulfilling Prophecy. The Antioch Review, 8(2), 193–210.
• Snyder, M. ve Stukas, A. A. (1999). Interpersonal Processes: The Interplay of Cognitive, Motivational, and Behavioral Activities in Social Interaction. Annual Review of Psychology, 50, 273–303.
• Madon, S. ve diğerleri (2011). Self-Fulfilling Prophecies: Mechanisms, Power, and Links to Social Problems. Social and Personality Psychology Compass, 5(8), 578–590.