Hayatımız boyunca sayısız karar veriyoruz. Bazıları neredeyse hiç düşünmeden verdiğimiz küçük kararlar oluyor: Sabah hangi kahveyi içeceğimiz, hangi yolu kullanacağımız ya da akşam ne yiyeceğimiz gibi. Bazıları ise günlerce, hatta bazen aylarca zihnimizi meşgul ediyor. Yeni bir işe başlamak, yaşadığımız şehri değiştirmek, yıllardır emek verdiğimiz bir hayalden vazgeçmek ya da bir ilişkiyi sürdürüp sürdürmemeye karar vermek… İlginç olan ise bazen ne yapmamız gerektiğini bildiğimizi düşündüğümüz hâlde, o kararı veremememiz.
“Aslında cevabı biliyorum ama bir türlü adım atamıyorum.”, “İçimde bir şey git diyor, başka bir şey kal diyor.”, “Mantığım başka söylüyor, hislerim başka…” Belki de çoğumuz bu cümlelerden en az birini hayatımızın bir döneminde kurmuşuzdur. Dışarıdan bakıldığında karar vermek oldukça basit görünür. Bir arkadaşınız yaşadığı ilişkiyi anlattığında “Ben olsam çoktan ayrılmıştım.” diyebilirsiniz. Ya da sevmediği işte yıllardır çalışan birini gördüğünüzde “Neden hâlâ oradasın?” diye düşünebilirsiniz. Ancak benzer durum kendi hayatımıza geldiğinde aynı netliği göstermek çoğu zaman sandığımız kadar kolay olmaz.
Çünkü psikolojiye göre karar vermek yalnızca artıları ve eksileri yan yana koyup seçim yapmak değildir. Karar verirken zihnimiz; geçmiş deneyimlerimizi, alışkanlıklarımızı, korkularımızı, umutlarımızı ve farkında bile olmadığımız birçok bilişsel süreci aynı anda devreye sokar. Bu nedenle bazen kararlarımızı yalnızca “duygusal” ya da “mantıklı” olarak açıklamak yeterli olmaz.
Peki gerçekten seçim yapan kim? Duygular mı, mantığımız mı? Günlük hayatta çoğu zaman kararlarımızı ikiye ayırırız. Ya duygularımızla hareket ettiğimizi ya da mantığımızı dinlediğimizi düşünürüz. Hatta çevremizden sık sık “Kalbini değil mantığını dinle.” ya da “Çok duygusal davranıyorsun.” gibi cümleler de duyarız. Oysa psikoloji bu ayrımın düşündüğümüz kadar keskin olmadığını söyler.
Psikolog Daniel Kahneman’ın ortaya koyduğu İkili Süreç Kuramı (Dual Process Theory), karar verirken zihnimizde birbirini tamamlayan iki farklı sistemin çalıştığını öne sürer. Bunlardan ilki hızlı, sezgisel ve otomatik çalışır. Geçmiş deneyimlerimize, hislerimize ve ilk izlenimlerimize dayanır. İkinci sistem ise daha yavaş ilerler; düşünür, karşılaştırır, analiz eder ve olası sonuçları değerlendirmeye çalışır. Aslında günlük yaşamda verdiğimiz kararların büyük kısmında bu iki sistem birlikte çalışır. Bazen hislerimiz önce konuşur, mantığımız onları açıklamaya çalışır. Bazen de uzun uzun analiz ettiğimizi düşünsek bile son kararı yine içimize daha doğru gelen seçenek belirler. Belki de bu yüzden bazı kararlar yalnızca düşünülerek değil, aynı zamanda hissedilerek verilir.
Zihnimiz neden değişimden hoşlanmıyor? Hiç sırf alıştığınız için aynı kuaföre gitmeye devam ettiğiniz oldu mu? Ya da memnun olmadığınız hâlde yıllardır aynı spor salonuna, aynı kafeye ya da aynı markete gitmeyi sürdürdünüz mü? Çoğu zaman mesele oranın en iyi seçenek olması değildir. Tanıdık olmasıdır.
Psikolojide buna Status Quo Bias adı verilen bilişsel eğilimlerden biri eşlik edebilir. İnsan zihni, mevcut durumu sürdürmeyi çoğu zaman değiştirmekten daha güvenli bulur. Çünkü değişim beraberinde belirsizliği de getirir. Bu durum yalnızca günlük alışkanlıklarda değil, ilişkilerde de görülebilir. Bazen bir insan uzun zamandır mutlu olmadığı hâlde ilişkiyi sürdürmeye devam edebilir. Bunun nedeni her zaman partnerini çok sevmesi olmayabilir. Bazen yalnızca bildiği bir düzeni bırakmanın, bilmediği bir hayata adım atmaktan daha zor gelmesidir.
Zihin çoğu zaman en mutlu olduğu yeri değil, en iyi tanıdığı yeri seçmeye eğilimlidir. Kaybetmek neden bu kadar zor geliyor? İnsan zihni ilginç bir şekilde kayıplara, kazanımlardan daha güçlü tepki verir. Davranışsal psikolojide ve davranışsal ekonomide Loss Aversion (Kayıptan Kaçınma Eğilimi) olarak bilinen bu durum, kaybetme ihtimalinin çoğu zaman elde edebileceğimiz kazançlardan daha etkili hissedildiğini gösterir. Bu yüzden bazen yeni bir işe başlamaktan çok mevcut işi bırakmaktan korkarız.
Bazen taşınmak istememizin önüne, yıllardır yaşadığımız mahalleyi bırakmanın hüznü geçer. Bazen de bir ilişkiyi bitirirken aklımıza ilk gelen şey “Bundan sonra daha mutlu olur muyum?” değil, “Ya onu kaybedersem?” olur. İlginç olan ise zihnin çoğu zaman gerçek kayıptan değil, olası kayıptan da etkilenebilmesidir. Henüz yaşanmamış ihtimaller bile kararlarımızı değiştirebilir.
“Bu kadar emek verdim.” düşüncesi kararlarımızı etkileyen bir diğer süreç ise Batık Maliyet Yanılgısı (Sunk Cost Fallacy) olarak bilinir. Bu kavram, geçmişte harcadığımız zamanın, emeğin ya da yatırımın bugünkü kararlarımız üzerinde gereğinden fazla etkili olması anlamına gelir. Bunu yalnızca ilişkilerde görmeyiz. Sevmediği bölümde dört yıl okuduğu için mezun olana kadar devam eden öğrenciler… Mutlu olmadığı işte yalnızca yıllarını verdiği için kalmaya devam eden çalışanlar… İzlediği diziyi hiç beğenmediği hâlde “Artık sekizinci sezona geldim.” diyerek bitirmeye çalışan insanlar…
İlişkilerde de benzer cümleleri sıkça duyarız: “Beş yılımı verdim.”, “Bu kadar şeyi birlikte atlattık.”, “Şimdi gidersem her şey boşa gitmiş olacak.” Oysa geçmişte verilen emek, gelecekte de aynı yolda devam etmeyi zorunlu kılmaz. Ancak zihin, tamamlayamadığı hikâyeleri yarım bırakmayı pek sevmez.
Zihnimiz gerçekten tarafsız mı? Çoğu zaman karar vermeden önce bütün verileri objektif şekilde değerlendirdiğimizi düşünürüz. Ancak araştırmalar zihnimizin sandığımız kadar tarafsız çalışmadığını gösteriyor. Psikolojide Doğrulama Yanlılığı (Confirmation Bias) olarak adlandırılan bu eğilim, mevcut inançlarımızı destekleyen bilgileri fark etmeye daha yatkın olduğumuzu söyler.
Örneğin yeni başladığınız bir işin size uygun olmadığını düşünüyorsanız, gün içinde yaşadığınız olumsuz deneyimler daha fazla dikkatinizi çekebilir. Tam tersi, “Bu ilişki aslında düzelebilir.” diye düşünüyorsanız bu kez partnerinizin yaptığı küçük olumlu davranışları büyütürken, sizi üzen davranışları daha kolay göz ardı edebilirsiniz. Yani bazen gerçek değişmez; yalnızca zihnimizin baktığı pencere değişir.
Çok düşünmek her zaman daha iyi karar vermeyi sağlar mı? Önemli bir karar verirken uzun uzun düşünmek çoğu zaman mantıklı görünür. Ancak düşünmek ile aynı senaryoları defalarca zihinde çevirmek her zaman aynı şey değildir. Psikolojide zaman zaman Decision Paralysis (Karar Felci) olarak adlandırılan bu süreçte insan, seçenekleri değerlendirdikçe rahatlamak yerine daha fazla sıkışabilir. “Ya diğer seçenek daha iyiyse?”, “Ya yanlış karar verirsem?”, “Biraz daha düşüneyim.” derken karar günlerce, bazen aylarca ertelenebilir. Çünkü bazen zihnimiz doğru kararı ararken, karar vermeyi tamamen bırakabilir.
Peki ilişkilerde neden bu kadar zorlaşıyor? Aslında tüm bu zihinsel süreçler; iş değiştirirken, şehir değiştirirken, yeni bir başlangıç yaparken ya da önemli bir seçimle karşı karşıya kaldığımız her durumda devreye girebilir. Ancak belki de bunları en belirgin şekilde romantik ilişkilerde fark ederiz. Çünkü ilişkiler yalnızca seçim yaptığımız alanlar değildir; aynı zamanda bağ kurduğumuz, alıştığımız, emek verdiğimiz, gelecek planları yaptığımız ve bazen kendimizden bile vazgeçme pahasına korumaya çalıştığımız deneyimlerdir.
Bu nedenle bir ilişkide kalmak ya da ayrılmak çoğu zaman yalnızca “seviyorum” ya da “sevmiyorum” meselesi değildir. Zihnimiz aynı anda değişimin getireceği belirsizliği, geçmişte verdiğimiz emeği, kaybetme ihtimalini, pişman olma korkusunu ve geleceğe dair senaryoları birlikte değerlendirmeye çalışır. İşte bu yüzden bazı kararlar dışarıdan bakıldığında çok net görünse de içeriden yaşandığında oldukça karmaşık hissedebilir.
Belki de kararlarımız tamamen duygusal ya da tamamen mantıksal değildir. Çoğu zaman ikisinin arasında; geçmiş deneyimlerimizin, alışkanlıklarımızın, beklentilerimizin ve zihnimizin bizi korumaya çalışırken geliştirdiği kısa yolların kesiştiği görünmez bir alanda şekillenir. Bu nedenle kendimize sormamız gereken ilk soru belki de “Doğru kararı veriyor muyum?” değil, “Şu an bu kararı verirken zihnimi gerçekten ne etkiliyor?” sorusudur.
Çünkü bazen karar vermeyi zorlaştıran şey seçeneklerin fazlalığı değildir. Karar verirken zihnimizde aynı anda konuşan tüm o görünmez mekanizmalardır. Ve belki de en önemli farkındalık tam da burada başlar: Kararlarımız yalnızca vardığımız sonuçları değil, kendimizi nasıl gördüğümüzü, neye tutunduğumuzu ve belirsizlik karşısında nasıl düşündüğümüzü de anlatır. Bir kararı anlamaya çalışmak, çoğu zaman yalnızca o seçimi değil; onu veren zihni de anlamaya başlamaktır.
