Aile, çocukların yaşamının başladığı ilk çevre, davranış ve tutumların şekillendiği yerdir. Çocuğun ilk toplumsal çevresi ailedir. İletişim becerisi ailede kazanılır. Ana babanın çocuk yetiştirirken çocuğa yaklaşımı ve yetiştirme tarzı çocuğun toplumsal gelişimini olumlu ya da olumsuz etkilemekte, ayrıca ana baba çocuk için model de olabilmektedir (Eripek, 1982).
Anne baba tutumu; anne babaların, çocuğun psikolojik kişilik ve toplumsal gelişimlerinde, kendi değer yargılarına göre tepki gösterme eğilimi olarak tanımlanmaktadır (Yavuzer, 1998). Bu bağlamda Anne Baba Tutumları, çocuğun kişilik yapılanmasında temel bir belirleyici olarak karşımıza çıkmaktadır.
Diğer kavramlarımız olan Psikolojik Sağlamlık ve Benlik Algısı kavramlarını kısaca tanımlamak gerekirse; Masten ve Coatsworth (1998) psikolojik sağlamlığı, bireyin karşısına çıkan zorluklara uyum gösterme becerisi olarak tanımlamışlardır. Benlik ise insanın kendisini ve çevresini algılaması anlamına gelmekte olup, tutum ve davranışları etkilemektedir. Benlik kavramı ruh sağlığıyla yakından ilişkilidir. Kişinin benlik algısı ne kadar olumluysa ruh sağlığı da o kadar yerinde demektir (Kaya, 1997).
Benlik algısı, bireyin kendisi hakkında sahip olduğu inanışlar ve düşünceler bütünü, başka bir deyişle “ben kimim?” sorusuna verdiği cevap olarak ifade edilmektedir (Taylor, Peplau ve Sears, 2000).
Anne baba tutumlarının çocuğun Benlik Algısı ile Psikolojik Sağlamlık düzeyini doğrudan etkilediğini, 2016 yılında yazmaya başlayıp 2017 yılında tamamladığım yüksek lisans tez çalışmamı paylaşarak açıklamak istiyorum. Yaptığım araştırmada algılanan anne baba tutumları ile psikolojik sağlamlık ve benlik algısı arasında anlamlı ilişkiler tespit edilmiştir. Bu ilişkileri açıklayabilmek için öncelikle anne baba tutumlarından kısaca bahsetmek gerekmektedir.
Otoriter Anne Baba Tutumu
Otoriter tutumun temel niteliği, anne babanın çocuğa gösterdiği baskıdır. Çocuğun anne babaya koşulsuz itaat etmesi beklenir ve anne baba kendisini çocuğun tek hâkimi olarak görür (Kulaksızoğlu, 2009). Otoriter tutumu benimseyen ailelerde çocuk baskı altındadır ve anne babanın kurallarına aykırı davrandığında ceza alır. Çocuk ile anne baba arasında korkuya dayalı bir ilişki vardır (Erbil, Divan ve Önder, 2006).
Koruyucu İstekçi Anne Baba Tutumu
Anne babanın aşırı derecede koruyucu tutumu, çocuğa ihtiyaç duyulduğundan daha fazla denetim ve özen göstermesi olarak tanımlanmaktadır (Yavuzer, 1996). Aşırı koruyucu anne babalar hem kuralcı hem de destekleyici olurlar. Bu anne babalar, düşmanca algıladıkları çevreye karşı çocuklarını koruduklarına inanırlar (Whirter ve Acar, 1998).
Demokratik Anne Baba Tutumu
Çocuklarına karşı demokratik tutum sergileyen anne babalar, çocuklarını yönlendirirken akılcı davranırlar. Bu tutumda anne babalar, çocuğun bağımsız kişilik kazanması için çocuğu birey olarak kabul eder ve ona değer verirler (Kulaksızoğlu, 2009). Çocuğa karşı anlayışlı ve esnek olan anne babalar, çocuklarda olumlu duygusal, toplumsal ve bilişsel gelişimin önünü açmaktadır.
Bu anne babalar engellemekten çok, kabul edilebilir sınırlar içerisinde çocuğa özgürlük tanırlar. Bu durum çocuğun çevresini tanırken kaygı yaşamasını engeller ve kişilerarası ilişkilerde daha başarılı olmasını sağlar (Yavuzer, 1996).
İlgisiz Ve İhmalkâr Anne Baba Tutumu
İlgisiz tutum sergileyen ailelerde çocuk, sınırları belirlenmeden serbest davranma imkânına sahiptir. Çocuğa doğru ve yanlışlar öğretilmesine rağmen sınırlar belirgin değildir (Yörükoğlu, 1994). Bu tür aileler, çocuklarına etkili biçimde kural koymakta zorlanırlar (Whirter ve Acar, 1998).
Araştırma Bulgularının Değerlendirilmesi
Yukarıda tanımlanan anne baba tutumlarının Benlik Algısı ve Psikolojik Sağlamlık üzerindeki etkileri, 250 kişiyle yapılan anket sonuçlarına göre değerlendirilmiştir.
Araştırmada, algılanan demokratik anne baba tutumu düzeyi arttıkça benlik algısı düzeyinin de arttığı görülmüştür. Bu bulgu, Kuzgun’un (1972) demokratik anne baba tutumunun çocukların kendini gerçekleştirmesinde en uygun yaklaşım olduğu görüşü ve Baldwin’in (1995) demokratik anne baba tutumunun çocuğun kişilik gelişimini olumlu etkilediği yönündeki ifadesiyle desteklenmektedir.
Çocukların algıladıkları demokratik anne baba tutumu arttıkça psikolojik sağlamlık düzeylerinin de yükseldiği görülmüştür. Demokratik tutum, çocukta özgüven duygusunu olumlu etkilemekte (Yılmazer, 2007) ve psikolojik belirtilerin daha az görülmesini yordamaktadır (Ceral ve Dağ, 2005).
Anne eğitim düzeyi açısından değerlendirildiğinde, anne eğitim düzeyi arttıkça çocukların psikolojik sağlamlık düzeylerinin de arttığı saptanmıştır. Bu durum, eğitimli annelerin çocuk gelişiminde yalnızca fiziksel gelişime değil, psikolojik ve toplumsal gelişime de önem verdiklerini göstermektedir. Williams ve Nelson-Gardell (2012), çocuğa bakım veren kişinin eğitim düzeyinin psikolojik sağlamlığı yordadığını belirtmiştir.
Yakın arkadaş sayısı açısından yapılan değerlendirmede, psikolojik sağlamlık ve benlik algısının arkadaş sayısıyla anlamlı biçimde ilişkili olduğu bulunmuştur. Öngay (1998), arkadaş sayısının çocukların benlik algısını olumlu etkilediğini ifade etmiştir. Hand ve Furman (2009), ergenlerin yakın ilişkiler kurmasının kişisel doyum açısından avantaj sağladığını belirtmiştir. Güloğlu ve arkadaşları (2012) ise yalnızlık seviyesi arttıkça psikolojik sağlamlığın azaldığını saptamıştır.
Cinsiyete göre yapılan incelemelerde; Bülbül (2014), kızların erkeklere kıyasla ailelerini daha demokratik algıladıklarını, erkeklerin ise ailelerini daha otoriter algıladıklarını belirtmiştir. Sertelin (2003), kızların ailelerini daha koruyucu istekçi olarak algıladıklarını, Yılmaz (2009) ise kızların ailelerini daha demokratik, erkeklerin ise daha otoriter ve koruyucu istekçi algıladıklarını ifade etmiştir.
Sonuç
Araştırma sonuçları genel olarak değerlendirildiğinde, demokratik anne baba tutumlarının ergenlerin Psikolojik Sağlamlık düzeylerini olumlu yönde etkilediği; koruyucu istekçi ve otoriter anne baba tutumlarının ise olumsuz etkiler yarattığı görülmektedir.
Aile içi ilişkilerin demokratik olması, çocuğun fikirlerinin önemsendiği ve düşüncelerinin dinlendiği bir ortamda yetişmesi anlamına gelmektedir. Bu ortamlarda büyüyen çocuklar psikolojik açıdan daha sağlıklı bireyler olmaktadır. Çocuğun özgüven kazanmasında, sosyal ilişkilerde başarılı olmasında ve sağlıklı iletişim kurabilmesinde anne baba tutumlarının rolü büyüktür.
Ailenin olumlu yaklaşımı, ergenlerin Benlik Algısı üzerinde olumlu bir etki yaratmakta ve bireylerin “ben kimim?” sorusuna daha sağlıklı yanıtlar verebilmelerini sağlamaktadır. Kendini kabul eden bireyler, sosyal çevreleriyle daha sağlıklı iletişim ve etkileşim kurabilmektedir. Araştırma sonucunda, demokratik anne baba tutumunun olumlu benlik algısının oluşmasında belirleyici bir faktör olduğu görülmüştür.
