Metakognisyon: Zihnin Kendisine Bakışı

Kendi zihnimizi ne kadar doğru görebiliriz?

Şu anda aklından ne geçiyor?

Muhtemelen bu soruyu okurken zihninden bir düşünce geçti. Belki “Ne düşündüğümü neden bilmek istiyor?” diye düşündün, belki de soruyu okuyup üzerinde hiç durmadan devam ettin.
Ama bir anlığına düşüncenin kendisine baktığında ilginç bir şey fark edebilirsin:
Bir düşünceyi yalnızca yaşamıyor, aynı zamanda onu fark da edebiliyorsun.
“Ne düşünüyorum?” diye sorabiliyorsun.
“Bundan ne kadar eminim?” diye değerlendirebiliyorsun.
Hatta bazen neden böyle düşündüğünü anlamaya çalışabiliyorsun.
Yani zihin yalnızca dünyayı algılamıyor, karar vermiyor ya da hatırlamıyor.
Kendi yaptığı şeyleri de izleyebiliyor.
Psikolojide bu kapasiteyi açıklamak için kullandığımız kavramlardan biri metakognisyon.
Ve kavramı ilginç kılan şey yalnızca zihnin kendisini gözlemleyebilmesi değil.
Asıl soru biraz daha zor:
“Zihin kendisini gözlemlediğinde, gördüğü şeyi ne kadar doğru değerlendirebilir?”

Zihnin kendi üzerine düşünmesi

Metakognisyon, en temel anlamıyla kişinin kendi bilişsel süreçleri hakkında bilgi sahibi olması ve bu süreçleri izlemesi, değerlendirmesi ve gerektiğinde düzenlemesi olarak ele alınabilir. Kavramın temelleri John Flavell’in çalışmalarına dayanır. Flavell, kişinin kendisinin görevler ve kullanılabilecek stratejiler hakkındaki bilgisinin bilişsel süreçleri izlemede önemli olduğunu ortaya koymuştur (Flavell, 1979).
Ancak metakognisyonu yalnızca “düşünmek hakkında düşünmek” olarak tanımlamak biraz eksik kalır.
Çünkü burada iki önemli süreç vardır:
İzlemek ve düzenlemek.
Bir öğrenci sınav sırasında bir soruya bakıp “Bu cevaptan emin değilim.” diyebilir. Bunun üzerine soruyu yeniden okuyabilir, başka bir çözüm yolu deneyebilir ya da soruyu daha sonra tekrar ele almak üzere bırakabilir.
Burada zihnin yaptığı yalnızca soruyu çözmek değildir.
Zihin aynı zamanda kendi performansını değerlendirir ve bu değerlendirmeye göre davranışını değiştirebilir.
Başka bir deyişle:
Zihin bir işi yapar.
Nasıl yaptığını değerlendirir.
Sonra değerlendirmesine göre bir sonraki adımı belirler.
Metakognisyonun önemli taraflarından biri tam olarak budur fakat bu bizi hemen başka bir soruya götürür:
“Kendimizi değerlendirebiliyor olmamız, kendimizi doğru değerlendirdiğimiz anlamına gelir mi?”
“Biliyorum” hissi gerçekten bilmek midir?
Bir şeyi bildiğimizi düşünmek ile gerçekten doğru bilgiye sahip olmak aynı şey olmayabilir.
Metakognisyon araştırmalarında bu nedenle yalnızca kişinin verdiği cevaba değil, o cevaptan ne kadar emin olduğuna da bakılır. Kişinin güven düzeyinin gerçek performansıyla ne kadar örtüştüğü de ayrı bir önem taşır. Metakognitif güven, kişinin kendi performansına ilişkin değerlendirmesidir ve bu değerlendirme her zaman gerçek performansla birebir örtüşmeyebilir (Fleming & Lau, 2014; Fleming, 2024).
Örneğin bir sınavdan çıktığımızı düşünelim.
“Kesin iyi yaptım.”
Bu cümle aslında iki farklı şeyi ifade edebilir:
Gerçekte ne kadar doğru yaptık ve ne kadar doğru yaptığımızı düşünüyoruz?
Bu ikisi birbirine yakın olabilir. Ama aynı olmak zorunda değildir.
Bir kişi yanlış cevap verdiği halde kendinden çok emin olabilir. Başka biri ise doğru cevap verdiği hâlde gereğinden fazla şüphe duyabilir. Bu nedenle metakognisyon araştırmalarında yalnızca doğruluk değil, güven ve bu ikisinin birbirine ne kadar iyi uyduğu da önemlidir. İdeal durumda yüksek güven gerçekten yüksek doğruluğa, düşük güven ise daha düşük doğruluğa eşlik eder. Fakat insan zihni her zaman bu kadar iyi kalibre değildir.
Dolayısıyla önemli soru yalnızca:
“Bundan emin miyim?” değil, “Emin olma düzeyim, gerçekten ne kadar doğru olduğumla örtüşüyor mu?” sorusudur.

Zihin neden bazen kendi hakkında yanılır?

Kendi zihnimizi değerlendirme biçimimiz her zaman doğrudan gerçek performansımızdan beslenmez. Bunun basit bir örneği öğrenme sırasında karşımıza çıkar. Bir konuyu defalarca okuduğumuzu düşünelim. Metin giderek daha tanıdık hale gelir. Cümleleri daha rahat tanırız, sayfayı çevirdiğimizde konunun ne anlatacağını tahmin edebiliriz. Bu aşinalık zihinde güçlü bir his yaratabilir:

“Ben bunu biliyorum.”

Fakat tanıdık gelmek ile bilgiyi gerektiğinde kendi başımıza geri çağırabilmek aynı şey değildir. Öğrenme araştırmaları, özellikle aralıklı çalışma (spacing) ve geri getirme pratiğinin (retrieval practice) öğrenmenin kalıcılığı açısından önemli olduğunu göstermektedir (Carpenter et al., 2022). Bu yüzden sınavdan önce notları tekrar tekrar okumak, kişiye materyali bildiği hissini verebilir, ancak kitaba bakmadan aynı konuyu açıklayamıyorsa bu “aşinalık” gerçek öğrenmenin kusursuz bir göstergesi değildir. Burada metakognitif açıdan basit ama güçlü bir ayrım ortaya çıkar:
“Bunu daha önce gördüm.” ile “Bunu gerektiğinde hatırlayabiliyorum.” aynı şey değildir.
Belki de etkili öğrenmenin ilk adımlarından biri, bu farkı görebilmektir.

Peki bütün bunlar beyinde nasıl gerçekleşiyor?

Metakognisyonu yalnızca zihinsel bir beceri olarak düşündüğümüzde önemli bir parçayı kaçırabiliriz. Çünkü kişinin “Ne kadar eminim?” veya “Bu kararı ne kadar doğru verdim?” gibi sorular sorabilmesi, beynin kendi bilişsel işlemlerinden gelen bilgiyi yeniden değerlendirmesini gerektirir.
Nörobilim araştırmaları, metakognitif yargıların tek bir beyin bölgesine indirgenemeyeceğini, farklı beyin bölgeleri ve bilişsel süreçler arasındaki etkileşimle ilişkili olduğunu göstermektedir. Özellikle prefrontal bölgeler metakognitif değerlendirmelerde önemli bir rol oynarken nörogörüntüleme çalışmalarında başka bölgelerle birlikte daha geniş bir ağ örüntüsü görülmektedir. (Vaccaro & Fleming, 2018) Fakat beyinde tek bir “metakognisyon merkezi” bulunmaz. Bunun yerine farklı bilişsel süreçlerin birbirleriyle etkileşimi söz konusudur. Örneğin bir karar verdiğimizde beynimiz yalnızca kararın kendisini oluşturmakla kalmaz, kararın ne kadar güvenilir olduğuna ilişkin bir değerlendirme de üretebilir. Bir anıyı hatırladığımızda yalnızca anının içeriğiyle ilgilenmeyiz. Aynı zamanda:

“Bunu gerçekten böyle mi hatırlıyorum?”

sorusunun cevabını da ararız. Bir problem çözerken de yalnızca sonuca ulaşmayız. Kullandığımız stratejinin işe yarayıp yaramadığını izleyebiliriz. Dolayısıyla metakognisyonu şöyle düşünebiliriz:
Bilişsel sistem bir çıktı üretir.
Ardından bu çıktıya ilişkin bir değerlendirme oluşturur.
Bu değerlendirme de sonraki bilişsel davranışı etkileyebilir.
Metakognisyon, beynin üzerine eklenmiş tek bir “üst katman” değildir. Daha çok bilişsel süreçlerin kendi işleyişleri hakkında bilgi üretmesi ve bu bilgiyi davranışın düzenlenmesinde kullanmasıyla ortaya çıkan daha geniş bir sistemdir. Üstelik burada yalnızca beynin hangi bölgelerinin devreye girdiği değil, ölçtüğümüz şeyin ne olduğu da önemlidir.
Nörobilim araştırmalarında metakognisyon çoğunlukla güven, karar ve performans üzerinden ölçülürken eğitim araştırmalarında özbildirimler, öğrenme stratejileri veya özdüzenleme davranışları kullanılabilir. Bu ölçümlerin hepsi “metakognisyon” adı altında toplansa da aynı bilişsel süreci birebir temsil etmeyebilir (Fleur et al., 2021).
Bundan yola çıkarak diyebiliriz ki kendimiz hakkında çok şey düşündüğümüzü hissetmek, metakognitif olarak çok doğru olduğumuz anlamına gelmez. Ve zihnimiz yalnızca dünyayı değil, kendisini de yorumlar. Metakognisyonu yalnızca sınavlarda veya laboratuvarlarda aramak, kavramın günlük yaşamdaki yerini gözden kaçırmamıza neden olabilir. Her gün kendi zihnimiz hakkında küçük teoriler üretiyoruz:
“Ben insanları çok iyi okurum.”
“Stres altında daha iyi karar veririm.”
“Ben zaten matematikte kötüyüm.”

“Ben böyle bir insanım.”

Bu cümleler yalnızca dış dünyaya ilişkin değerlendirmeler değildir. Bazıları, kişinin kendi bilişsel süreçleri hakkında oluşturduğu inançları da içerir. Burada önemli bir ayrım ortaya çıkar: Bir düşüncenin zihinde ortaya çıkması başka şeydir; o düşünce hakkında verdiğimiz karar başka.
Örneğin:
“Kimseye güvenilmez.”
düşüncesi zihinde belirebilir.
Fakat hemen ardından:

“Bu düşünce aklıma geldiyse kesinlikle doğrudur.”

demek, düşüncenin kendisinden farklı bir bilişsel değerlendirmedir. Metakognitif bakış açısı burada küçük bir mesafe yaratabilir:

“Aklımdan geçen düşünce ile o düşünce hakkında verdiğim hüküm aynı şey değil.”

Belki de metakognisyonun günlük hayattaki en önemli taraflarından biri budur. Çünkü bazen mesele ne düşündüğümüzden çok, düşündüğümüze ne kadar güvendiğimizdir. Peki zihnimizin kendisi hakkındaki değerlendirmeler nereden geliyor?
Eğer zihnimiz kendi düşüncelerini değerlendirebiliyorsa, bu değerlendirmeler tamamen tarafsız mıdır? Genel olarak hayır. Çünkü insan zihni boşlukta çalışmaz. Yaşadığımız deneyimler, öğrendiklerimiz ve kendimiz hakkında zaman içinde oluşturduğumuz inançlar, kendi bilişsel süreçlerimizin yorumlama biçimini de etkileyebilir.
Örneğin, bir kişi kendisini “matematikte kötü” olarak görüyorsa, karşılaştığı zor bir matematik sorusundaki ilk başarısızlığını bu inancını destekleyen bir kanıt olarak yorumlayabilir.
Başka biri aynı durumda:
“Bu soruyu henüz çözemedim.”
diye düşünebilir.
Dışarıdan bakıldığında iki kişinin yaşadığı durum aynı olabilir. Fakat kendi zihinsel performanslarına ilişkin yaptıkları değerlendirme farklıdır. Metakognitif bilgi ve inançlar zaman içinde kişinin kendisi, görevleri ve bilişsel kapasitesi hakkında oluşturduğu daha kalıcı değerlendirmelerle ilişkilidir. Güncel metakognisyon literatürü de kişinin kendi bilişsel sistemi hakkında oluşturduğu modellerin, güven yargılarının nasıl oluştuğunu etkileyebileceğini vurgulamaktadır (Flavell, 1979; Fleming, 2024). Bu nedenle zihnimizin kendisi hakkındaki değerlendirmeleri yalnızca o anda verdiğimiz kararlardan oluşmaz. Geçmiş deneyimler, öğrenilmiş beklentiler ve kendimiz hakkındaki düşünceler de bu değerlendirmelerin içine karışabilir. Ancak burada önemli olan inancın geçmişten gelmesi, onun mutlaka doğru olduğu anlamına gelmez. Aynı şekilde bir düşüncenin çok tanıdık gelmesi de onun kesin olarak doğru olduğu anlamına gelmez. Metakognisyonun bize sunduğu şey tam olarak burada ortaya çıkar: kendi zihnimizin ürettiği değerlendirmeleri de değerlendirebilmek.

Peki zihnimiz kendisini ne kadar doğru görebilir?

Yazının başında bir düşünceyi fark ettik. Sonra o düşünceye baktık. Onun doğruluğundan ne kadar emin olduğumuzu sorguladık. Beyinde bu değerlendirmelerin nasıl gerçekleşebileceğine baktık. Öğrenirken kendi zihnimizin bizi nasıl yanıltabileceğini gördük ve sonunda geçmiş deneyimlerin ve zihnimiz hakkında oluşturduğumuz inançların, kendi bilişsel süreçlerimizi değerlendirme biçimimize nasıl eşlik edebileceğini düşündük. Bütün bunlar bizi başlangıçtaki soruya geri getiriyor:

“Zihin kendisini ne kadar doğru görebilir?”

Belki cevap, zihnin kendisini kusursuz biçimde görebilmesi değildir. Belki metakognisyonun asıl gücü, düşünce ile düşünce hakkındaki değerlendirme arasına küçük bir mesafe koyabilmesidir.
Bir düşünce gelir.
Onu fark ederiz.
Onu değerlendiririz.
Ve sonra bir adım daha atabiliriz:

“Bunun doğru olduğundan ne kadar eminim?”

Belki zihni tanımak, onun söylediği her şeye inanmak değildir. Onu dinleyebilmek, izleyebilmek ve gerektiğinde ona yeniden bakabilmektir. Çünkü bazen zihnimizin ürettiği en önemli şey bir düşünce değil, o düşünceyi izleyen düşüncedir ve metakognisyon tam olarak burada başlar: zihnin kendisine dönüp bakabildiği o küçük anda.

Kaynakça

• Kaynakça
• Carpenter, S. K., Pan, S. C., & Butler, A. C. (2022). The science of effective learning with spacing and retrieval practice. Nature Reviews Psychology, 1, 496–511. https://doi.org/10.1038/s44159-022-00089-1 Doi
• Flavell, J. H. (1979). Metacognition and cognitive monitoring: A new area of cognitive–developmental inquiry. American Psychologist, 34(10), 906–911. https://doi.org/10.1037/0003-066X.34.10.906 Doi
• Fleming, S. M. (2024). Metacognition and confidence: A review and synthesis. Annual Review of Psychology, 75, 241–268. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-022423-032425 Annual Reviews
• Fleming, S. M., & Lau, H. C. (2014). How to measure metacognition. Frontiers in Human Neuroscience, 8, Article 443. https://doi.org/10.3389/fnhum.2014.00443
• Fleur, D. S., Bredeweg, B., & van den Bos, W. (2021). Metacognition: Ideas and insights from neuro- and educational sciences. npj Science of Learning, 6, Article 13. https://doi.org/10.1038/s41539-021-00089-5
• Vaccaro, A. G., & Fleming, S. M. (2018). Thinking about thinking: A coordinate-based meta-analysis of neuroimaging studies of metacognitive judgements. Brain and Neuroscience Advances, 2, 1–14. https://doi.org/10.1177/2398212818810591