Bazı insanların bulunduğu bir ortamdan çıktığınızda, fiziksel olarak hiçbir şey yaşamamış olmanıza rağmen kendinizi garip bir biçimde yorgun hissedersiniz. Bir tartışma çıkmamıştır, kimse açıkça size hakaret etmemiştir, görünürde ciddi bir problem de yoktur. Yine de içinizde açıklaması zor bir ağırlık kalır. Konuşurken sürekli kendinizi açıklamak zorunda kalmış, sözleriniz düzeltilmiş, başarılarınız küçültülmüş ya da sohbet fark ettirmeden yine aynı kişinin etrafında dönmeye başlamıştır. Eve giderken zihnimizde şu soru dolaşır: “Ben neden bu kadar yoruldum?” Çünkü bazı insanlar bir odaya yalnızca kendileri olarak girmezler; görülme, onaylanma, üstün gelme ve haklı çıkma ihtiyaçlarını da beraberlerinde getirirler.
Gündelik dilde böyle insanlara kolayca “egolu” diyoruz. Oysa psikolojik açıdan ego, kötü ya da ortadan kaldırılması gereken bir yapı değildir. Sağlıklı bir benlik duygusu geliştirebilmek, kendi değerimizi fark edebilmek, karar verebilmek ve başkalarından ayrışabilmek için egoya ihtiyacımız vardır. Sorun ego sahibi olmak değil; kişinin benlik değerini koruyabilmek için sürekli başkalarının değerini azaltmaya ihtiyaç duymasıdır.
İşte burada sağlıklı özgüven ile kırılgan bir üstünlük ihtiyacı birbirinden ayrılır.
Gerçekten kendine güvenen insanın odadaki en önemli kişi olmaya ihtiyacı yoktur. Başkasının başarısı onun başarısızlığı anlamına gelmez. Bir konuda yanıldığını kabul etmek benliğini tehdit etmez. “Bilmiyorum” diyebilir, özür dileyebilir. Karşısındaki insanın farklı düşünmesine tahammül edebilir. Çünkü kendi değerini her tartışmada yeniden kanıtlamak zorunda değildir.
Egonun savunmaya dönüştüğü yerde ise durum değişir. Kişi yalnızca konuşmak istemez; son sözü söylemek ister. Yalnızca başarılı olmak istemez; başarısının görülmesine ihtiyaç duyar. Eleştiri duyduğunda söylenen şeyi değerlendirmek yerine kendisine saldırıldığını hissedebilir. Haksız olduğunu kabul etmek, onun için yalnızca bir konuda yanılmak değil, değer kaybetmek anlamına gelebilir. Bu yüzden bazı insanlarla tartışmak şaşırtıcı derecede yorucudur. Siz bir problemi çözmeye çalışırken o kimin haklı olduğunu belirlemeye çalışır. Siz yaşadığınız duyguyu anlatırken o kendi niyetini savunur. “Bu davranışın beni kırdı” dersiniz, “Ama ben öyle bir şey yapmadım” cevabını alırsınız. Siz ilişkinin içinde ne yaşandığını konuşmaya çalışırken konu bir anda onun suçlanıp suçlanmadığına dönüşür.
Böylece iletişim, anlamaya çalışılan bir alan olmaktan çıkar ve görünmez bir güç mücadelesine dönüşür.
İşin ilginç tarafı, dışarıdan çok güçlü görünen bu yapının altında her zaman aynı ölçüde sağlam bir benlik bulunmayabilir. Sürekli üstünlüğünü göstermek zorunda kalan bir insanın davranışlarının arkasında zaman zaman yetersizlik korkusu, değersizlik hissi, yoğun onay ihtiyacı ya da eleştiriye karşı kırılganlık bulunabilir. Çocuklukta yalnızca başarılı olduğunda takdir edilen, sürekli başkalarıyla kıyaslanan veya hata yapmasına izin verilmeyen biri, yetişkinlikte değerini başarı ve üstünlük üzerinden kurmayı öğrenmiş olabilir. Fakat burada önemli bir ayrım yapmalıyız; bir davranışın nedenini anlamak, o davranışı kabul etmek zorunda olduğumuz anlamına gelmez.
Bu ayrımı özellikle önemsiyorum. Çünkü psikoloji bazen yanlış biçimde kullanılıyor. Karşımızdaki insanın çocukluk yaralarını, travmalarını veya güvensizliklerini fark ettiğimizde ona sınırsız tolerans göstermemiz gerektiğini düşünebiliyoruz. “Aslında çok yaralı”, “Çocukluğunda çok şey yaşamış”, “Kendini böyle koruyor” diyerek bizi inciten davranışları açıklamaya başlıyoruz. Açıklamak başka, mazur görmek başkadır. Bir insanın neden böyle davrandığını anlayabilirsiniz ve yine de “Bana böyle davranamazsın” diyebilirsiniz. Empati, sınırlarımızdan vazgeçmek değildir.
Peki kendini sürekli merkeze alan, eleştiriye kapalı veya üstünlük mücadelesi içinde olan biriyle aynı ortamda bulduğumuzda ne yapacağız?
İlk refleksimiz çoğu zaman onu değiştirmeye çalışmak oluyor. Daha iyi anlatırsak anlayacağını, doğru kelimeleri seçersek fark edeceğini, yeterince sabırlı olursak sonunda davranışını göreceğini düşünüyoruz. Her insan değişebilir; fakat hiç kimse istemediği bir değişime dışarıdan zorlanamaz. Bu nedenle bazı ilişkilerde yapılabilecek en sağlıklı şey daha iyi tartışmak değil, tartışmanın biçimini değiştirmektir. Her provokasyona cevap vermemek, sürekli kendimizi ispatlamaya çalışmamak, küçümsendiğimiz yerde bunu açıkça ifade etmek ve gerektiğinde konuşmayı sonlandırabilmek pasiflik değildir. Aksine, kişinin kendi psikolojik alanını koruyabilmesidir. Çünkü egonun en sevdiği şeylerden biri karşısında başka bir ego bulmaktır. “Sen kimsin?” dediğinde “Asıl sen kimsin?” diye cevap verdiğimiz anda artık iki insan konuşmuyor; iki savunma sistemi savaşıyor demektir. İşte olgunluk burada devreye girer.
Her savaşa girmemek korkaklık değildir.
Her söze cevap vermemek güçsüzlük değildir.
Her yanlış anlaşılmayı düzeltmek zorunda değilsiniz.
Ve herkesin sizin hakkınızda doğru düşünmesini sağlamak gibi bir göreviniz de yoktur.
İnsan bunu fark ettiğinde şaşırtıcı bir özgürlük kazanır. Çünkü enerjisini başkalarının zihnindeki kendi imajını yönetmeye değil, kendi değerleri doğrultusunda yaşamaya ayırmaya başlar.
Ego Küçüldüğünde İnsan Büyür
Sağlıklı ilişkiler egosuz insanlar arasında kurulmaz. Böyle bir beklenti zaten gerçekçi değildir. Hepimizin gururu, savunmaları, hassas noktaları ve görülme ihtiyacı vardır. Psikolojik olgunluk bunları yok etmek değil, bunların bizi yönetmeye başladığı anları fark edebilmektir.
İnsan kendisini gerçekten tanımaya başladıkça sürekli haklı olma ihtiyacı azalır. Başkasının ışığının kendi ışığını söndürmediğini fark eder. Eleştiriyi her zaman saldırı olarak görmez. Gerektiğinde “Yanılmışım” diyebilir. Kendini küçültmeden başkasına alan açabilir.
Çünkü güçlü bir benlik sürekli büyüklüğünü ilan etmek zorunda değildir.
Sonunda mesele kimin egolu olduğu değil, egomuzun ilişkilerimizde ne kadar yer kapladığıdır. Aynı odada birbirimizi duyabilmek için zaman zaman kendi sesimizi kısmamız gerekir. Her tartışmayı kazanmak, her konuda son sözü söylemek, her başarıda görünür olmak ya da her eleştiriden galip çıkmak insanı güçlü yapmaz. Gerçek güç, kendimizi savunabileceğimiz halde bazen dinleyebilmekte; haklı olduğumuz halde incitmemeyi seçebilmekte ve yanıldığımızda bunu kabul edebilecek kadar sağlam kalabilmektedir.
Hayatın sonunda kaç tartışmayı kazandığımızı muhtemelen hatırlamayacağız. Ama insanların yanında nasıl hissettiğimizi ve onlara nasıl hissettirdiğimizi hatırlayacağız.
Bu yüzden aynı odada egolarımızdan önce insanlığımıza yer açmayı öğrenmek gerekiyor.
Çünkü bir odanın en büyük insanı, en çok konuşan, en çok bilen ya da son sözü söyleyen değildir. Bazen gerçekten en güçlü insan, kendisini kanıtlamaya artık ihtiyaç duymayandır.
Egonun en görünür olduğu alanlardan biri de iş hayatıdır. Çünkü iş ortamı yalnızca görevlerin yerine getirildiği bir yer değildir; statünün, başarının, otoritenin, rekabetin ve görülme ihtiyacının da sürekli sınandığı sosyal bir alandır. Bu nedenle sağlıklı bir özgüvene sahip olmayan kişi, bulunduğu pozisyonu zaman zaman gücünü gösterebileceği bir araç olarak kullanabilir. Sürekli insanları azarlayan, hataları herkesin içinde yüzlerine vuran, kendi fikrinin tartışılmasına tahammül edemeyen ya da çalışanlarının üzerinde baskı kurarak otoritesini hissettirmeye çalışan insanlarla hemen her iş ortamında karşılaşmak mümkündür.
Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir. Bir insanın kendine güvenmesi, otorite sahibi olması veya iş konusunda talepkâr davranması onu “egolu” yapmaz. Yönetici gerektiğinde eleştirebilir, hesap sorabilir, yapılan bir hatanın düzeltilmesini isteyebilir. Problem, eleştirinin aşağılamaya; otoritenin korkutmaya; yöneticiliğin ise insanları değersiz hissettirmeye dönüştüğü yerde başlar. Çünkü liderlik ile tahakküm arasındaki fark, kişinin sahip olduğu gücü nasıl kullandığında ortaya çıkar.
Böyle biriyle karşılaşıldığında ilk dürtümüz çoğu zaman kendimizi savunmak olur. Sesini yükseltiyorsa biz de yükseltmek, küçümsüyorsa ona haddini bildirmek, haksızsa haksızlığını kanıtlamak isteriz. Oysa tam da burada ego karşısına başka bir ego bulmuş olur. Bir süre sonra konuşulan konu ortadan kaybolur ve geriye yalnızca “Kim daha güçlü?” mücadelesi kalır.
Bazen psikolojik gücün en önemli göstergesi, karşımızdaki insanın bizi çekmeye çalıştığı mücadele alanına girmemeyi seçebilmektir.
Bu, susmak veya kötü muameleyi kabul etmek anlamına gelmez. Tam tersine, kişiliği tartışmak yerine davranışı sınırlandırmayı gerektirir. “Siz çok egolu bir insansınız” demek karşı tarafın karakterine yönelik bir saldırıdır ve büyük ihtimalle yeni bir çatışma yaratır. “Konuyu konuşabiliriz ancak benimle bu üslupla konuşulmasını kabul etmiyorum” diyebilmek ise sınırdır.
Aradaki fark küçüktür ama psikolojik olarak son derece önemlidir.
Çünkü sınır koymak karşımızdaki insanı değiştirmeye çalışmak değildir. Kendi bulunduğumuz yeri belirlemektir.
Günün sonunda hepimizin bir egosu var. Hepimiz görülmek, değerli hissetmek, takdir edilmek ve zaman zaman haklı bulunmak istiyoruz. Mesele bu ihtiyaçlara sahip olmak değil; onları karşılayabilmek için başka insanları ne kadar küçültmek zorunda kaldığımızdır. Çünkü insanın gerçek gücü, bulunduğu ortamda ne kadar yer kapladığıyla değil, başkalarına da ne kadar yer bırakabildiğiyle anlaşılır. Sürekli konuşmak, son sözü söylemek, herkesten daha fazla bildiğini göstermek ya da insanları korkutarak sözünü geçirmek güçlü bir benliğin değil, çoğu zaman sürekli korunmaya ihtiyaç duyan bir benliğin işaretidir.
Olgunluk ise kendimizi yok saymak değildir. Gerektiğinde konuşmak, gerektiğinde “hayır” demek, haksızlığa sessiz kalmamak ve sınırlarımız ihlal edildiğinde kendimizi koruyabilmektir. Fakat bunu yaparken karşımızdaki insana dönüşmemeyi başarabilmektir. Bizi küçümseyene küçümseyerek, sesini yükseltene daha yüksek sesle, gücünü gösterene daha fazla güç göstererek karşılık verdiğimizde mücadeleyi kazanmış görünsek bile çoğu zaman kendimizden bir şey kaybederiz. Bazı savaşların gerçek galibiyeti, karşı tarafı yenmek değil; o savaşın bizi değiştirmesine izin vermemektir.
Hayat boyunca egosu yüksek, kendisini sürekli kanıtlamaya çalışan ya da bulunduğu konumu başkaları üzerinde güç kurmak için kullanan insanlarla karşılaşacağız. Hepsini değiştiremeyiz. Hepsine kendimizi anlatamayız. Hepsinin bizi doğru anlamasını da sağlayamayız. Fakat onların yanında kim olacağımıza karar verebiliriz. Nerede konuşacağımızı, nerede susacağımızı, neye izin vereceğimizi ve hangi noktada geri çekileceğimizi seçebiliriz.
Çünkü gerçek özgüven, bir odaya girdiğimizde herkesin bizi fark etmesini sağlamak değildir. Kimse alkışlamadığında da kendi değerimizi bilmek; başka birinin başarısıyla küçülmemek, eleştiriyle dağılmamak ve gücümüz olduğunda onu bir başkasının üzerinde denemeye ihtiyaç duymamaktır.
İnsan büyüdükçe egosu yok olmaz; yalnızca artık direksiyonda oturmaz.
Ve günün sonunda geriye kimin daha yüksek sesle konuştuğu, kimin son sözü söylediği ya da kimin daha güçlü göründüğü kalmaz. İnsanların hafızasında çoğu zaman onlara ne söylediğimizden çok, yanımızda kendilerini nasıl hissettirdiklerimiz kalır.
Çünkü gerçek büyüklük, başkalarını küçülterek yükselmek değil; yükseldiğinde bile kimseyi aşağıda hissettirmemektir.
