“Ben Olsam Asla Yapmam” cümlesini, bir haber izlerken, trafikte yaşanan bir tartışmaya tanık olurken ya da sosyal medyada bir olayın yorumlarını okurken sıkça duyarız. Bu ifade, insan zihninin en yaygın yanılgılarından birini barındırıyor olabilir. Çoğumuz, nasıl bir insan olduğumuzu ve farklı koşullar altında nasıl davranacağımızı düşündüğümüzden çok daha kesin bildiğimizi sanıyoruz. Ancak psikoloji, uzun yıllardır rahatsız edici ama önemli bir sorunun peşinde: Davranışlarımız gerçekten karakterimizin bir yansıması mı, yoksa içinde bulunduğumuz koşulların beklediğimizden çok daha güçlü bir sonucu mu?
Günlük yaşamda başkalarının davranışlarını açıklarken karakter özelliklerine başvurmak oldukça kolaydır. Trafikte önümüze kıran sürücüyü saygısız, yardım etmeyen iş arkadaşımızı bencil, suratsız bir kasiyeri ise kaba olarak nitelendiririz. Ancak aynı davranışları kendimiz sergilediğimizde açıklamalarımız değişir. Bu kez uykusuz olduğumuzu, yoğun stres altında bulunduğumuzu, kötü bir gün geçirdiğimizi ya da üzerimizdeki baskıyı anlatırız. Kısacası, başkalarının davranışlarını onların kişiliğiyle, kendi davranışlarımızı ise içinde bulunduğumuz koşullarla açıklama eğilimindeyiz. Psikolojide bu eğilim, temel yükleme hatası olarak adlandırılan bilişsel yanlılıkla yakından ilişkilidir. Farkında olmadan insan davranışını olduğundan daha basit bir denkleme indirgeriz. Belki de bu yüzden “İyi insanlar iyi davranır, kötü insanlar kötü davranır.” düşüncesi bu kadar çekici gelir; çünkü bu bakış açısı dünyayı daha anlaşılır ve öngörülebilir kılar. Ancak ne yazık ki insan davranışı bu kadar basit işlemez.
Sosyal psikoloji, uzun yıllardır çevresel koşulların davranış üzerindeki etkisini araştırıyor. Elbette kişilik önemlidir; ancak davranışlarımızı açıklayan tek unsur değildir. İtaat, seyirci etkisi ve bilişsel yanlılıklar üzerine yapılan pek çok çalışma, içinde bulunduğumuz koşulların davranışlarımızı düşündüğümüzden daha fazla etkileyebildiğini göstermektedir. Bazen yalnızca birkaç saatlik uykusuzluk bile sabrımızı azaltabilir. Yoğun zaman baskısı altında daha az yardımsever davranabiliriz. Kalabalık bir ortamda sorumluluğu başkalarının üstleneceğini düşünerek müdahale etmeyebiliriz. Güç sahibi olduğumuzda ise farkında olmadan daha az empatik davranmaya başlayabiliriz.
İlginç olan ise bu değişimlerin çoğunun, “Ben artık farklı bir insan oldum.” dediğimiz anlarda değil, bunu hiç fark etmediğimiz zamanlarda gerçekleşmesidir. Belki de davranışlarımızın en görünmez belirleyicileri, üzerinde en az düşündüğümüz koşullardır.
Kendimizi İstisna Görmek
Çoğumuz kendimizi ahlaki açıdan tutarlı bireyler olarak görürüz. Bu, sağlıklı bir benlik algısının doğal bir parçasıdır. Ancak bazen bu güven, kendi sınırlarımızı sorgulamamızı zorlaştırabilir. “Ben asla öyle davranmam.”, “Ben asla sessiz kalmam.” ya da “Ben asla haksızlık yapmam.” gibi cümleler ilk bakışta kararlı bir duruşu yansıtıyor gibi görünse de, psikolojik açıdan belki de daha sağlıklı olan, kendimize şu soruyu yöneltebilmektir: “Hangi koşullar beni de istemediğim davranışlara yaklaştırabilir?” Bu soru bizi küçültmez; tam tersine, kendimize karşı daha dürüst, dikkatli ve mütevazı olmamızı sağlar. Çünkü insan davranışını anlamanın ilk adımı, kendimizi bu karmaşık yapının dışında, istisna bir yerde konumlandırmaktan vazgeçmektir.
Kendimizi Tanımak Kendimize Güvenmekten Daha Değerlidir
Psikolojik farkındalık, kusursuz bir karaktere sahip olduğumuza inanmak değildir. Asıl önemli olan, hangi durumlarda öfkemizin arttığını, hangi baskılar altında yanlış kararlar verebildiğimizi ve hangi koşullarda empati kurmakta zorlandığımızı fark edebilmektir. Elbette benzer koşullar altında bile değerlerine bağlı kalabilen insanlar vardır. Bu nedenle çevresel etkiyi kabul etmek, kişiliğin ya da bireysel sorumluluğun önemsiz olduğu anlamına gelmez. Asıl mesele, karakter ile koşulların birbirini nasıl etkilediğini gözden kaçırmamaktır. Güçlü karakter, hiçbir zaman hata yapmayan insanların değil; hata yapma ihtimalini ciddiye alan insanların geliştirdiği bir özelliktir. Bu nedenle kendimizi yalnızca değerlerimizle değil, o değerleri korumakta zorlanabileceğimiz koşullarla birlikte tanımamız gerekir. Çünkü davranışlarımız, yalnızca kim olduğumuzun değil, içinde bulunduğumuz ortamın da ürünüdür. Çoğu zaman bu ikisinin etkileşimi düşündüğümüzden daha belirleyici olabilir.
Peki Ne Yapabiliriz?
Davranışlarımız üzerinde koşulların etkili olduğunu kabul etmek, sorumluluktan kaçmak anlamına gelmez. Tam tersine, davranışlarımızı daha bilinçli yönetebilmenin kapısını aralar. Kendimize yalnızca “Ben nasıl biriyim?” sorusunu değil, “Hangi koşullarda değişiyorum?” sorusunu da yöneltebiliriz. Uykusuzluk, yoğun stres, zaman baskısı, kalabalık, otorite ilişkileri ya da sosyal onay ihtiyacı gibi etkenlerin kararlarımızı nasıl etkilediğini fark etmek, öz farkındalığımızı derinleştirir.
Aynı zamanda başkalarını değerlendirirken de daha temkinli olabiliriz. Bir davranışı onaylamak zorunda değiliz; ancak onu yalnızca karaktere indirgemeden önce içinde bulunduğu koşulları da hesaba katabiliriz. Bu bakış açısı hem yargılarımızı hem de ilişkilerimizi daha insani bir zemine taşır.
Son Söz
Belki de mesele “iyi insan” ya da “kötü insan” olmak değildir. Mesele, insan olmanın karmaşıklığını kabul edebilmektir. Karakter elbette önemlidir. Ancak karakter, boşlukta var olmaz. Yaşadığımız çevre, maruz kaldığımız baskılar, içinde bulunduğumuz ilişkiler ve anlık koşullar davranışlarımızı düşündüğümüzden çok daha fazla etkileyebilir. Bununla birlikte, bu etki kişiliğimizi ve sorumluluğumuzu ortadan kaldırmaz; çoğu zaman ikisi birlikte davranışlarımızı şekillendirir. Bu nedenle bir dahaki sefere “Ben olsam asla yapmam.” demeden önce belki de kendimize şu soruyu sormakta fayda var: “Ben gerçekten kendimi mi tanıyorum, yoksa yalnızca henüz sınanmamış hâlimi mi?”
