Pazar öğleden sonrasını koltukta uzanıp tavanı seyrederek geçirdiğinizi düşünün. Ya da yoğun bir haftanın ardından tek bir iş üretmeden geçirdiğiniz birkaç saati… İçiniz gerçekten rahat mı? Yoksa derinden gelen bir huzursuzluk yavaş yavaş zihninizi meşgul etmeye mi başlıyor? “Şu an bomboş duruyorsun, yapman gereken bir sürü iş vardı. Seni böyle görseler tembel olduğunu düşünürler.”
Günümüz insanının en yorucu psikolojik deneyimlerinden biri, hiçbir şey yapmama hakkını kullanırken bile yoğun bir suçluluk hissetmesidir. Seanslarda sıkça karşılaştığımız bu durum, bireyin dinlenmeyi temel bir fizyolojik ihtiyaç olarak görmek yerine, ancak tükenip yatağa düştüğünde başvurulan zorunlu bir mola veya büyük başarıların ardından erişilen bir ödül gibi algılamasından kaynaklanır.
Oysa dinlenmek, tükenmişliğin bir sonucu olmaktan öte var oluşun temel bir gereksinimidir. Peki durmayı ve sadece var olmayı ne zaman bir yetersizlik işareti olarak içselleştirdik? Bu suçluluk duygusu tesadüfen ortaya çıkmaz. Bireyin zamanla zihninde büyüttüğü görünmez bir mekanizma mevcuttur. Bu mekanizma, dışsal onay ihtiyacı ve başkalarının olası yargıları üzerinden şekillenir. Sürekli meşgul olmak, ajandaları doldurmak ve bir yerlere yetişme telaşı, modern toplumda bir statü ve özdeğer göstergesine dönüştürülmüştür. Bir yakınımıza “Başımı kaşıyacak vaktim yok” derken bilinçdışı düzeyde aktarılan mesaj, önemli, yetkin ve aranan bir insan olunduğu algısıdır.
Eylemsizlik anlarında ise tembel, disiplinsiz veya yetersiz görünme korkusu tetiklenir. Çevredeki birinin bizi hiçbir şey yapmazken, öylece otururken görmesi bile belirgin bir kaygı yaratabilir. Birey derhal eline bir telefon alma, bir işle ilgileniyor görünme veya meşguliyet simülasyonu üretme ihtiyacı hisseder. Bu durum, özdeğerin yalnızca üretkenlik kapasitesine indirgenmesinden kaynaklanır. Başkalarının gözünde çalışkan görünmek, birey için bir savunma mekanizmasına dönüşür.
Oysa insanın psikolojik değeri, tamamladığı görev listeleriyle açıklanamaz. Sürekli meşgul görünme çabası, bireyin kendisiyle kurduğu duygusal bağı zedeler. Birey, kendi içsel ihtiyaçlarını dinlemek yerine dış dünyadan gelecek onay sinyallerine odaklanır. Nörobilimsel veriler ise bu aralıksız koşturmacanın aksi bir tablo ortaya koymaktadır. Görünüşte hiçbir şey yapmadığımız anlarda dahi beynimiz arka planda aktif bir işleme sürecini sürdürür. Belirli bir göreve odaklanılmayan, zihnin serbest dolaştığı veya yalnızca sessizce oturulan anlarda beynin Varsayılan Mod Ağı (Default Mode Network – DMN) etkinleşir.
Bu nöral ağ günlük deneyimleri anlamlandırma, duygusal yükleri işleme ve zihinsel entegrasyon sağlama işlevini yürütür. Günün yorgunluğunu zihnen sindirmek, olaylar arasında bağ kurmak ve yaratıcı çözümler geliştirmek bu duraklama anlarında gerçekleşir. Dolayısıyla dışarıdan atıllık olarak gözlemlenen durum, esasen zihnin kendini onarma ve duygusal regülasyon sağlama sürecidir.
Sürekli performans göstermeye ve meşgul görünmeye odaklanan bir zihin, zamanla kendi içsel sinyallerine sağırlaşır. Gün içinde onlarca işi başaran bir birey bile akşam yatağa girdiğinde derin bir yetersizlik hissiyle yüzleşebilir. Buradaki temel problem işlerin bitmemesi hususu değil, zihnin arka planında çalışan ve durmayı tehdit olarak algılayan şartlanmalardır. Bu bilişsel döngü, bireyi zamanla kronik strese ve tükenmişlik sendromuna açık hale getirir.
Psikolojik esneklik ve verimlilik, kesintisiz bir çaba göstermekten geçmez. Gerçek psikolojik dayanıklılık, gerektiğinde yavaşlayabilme ve başkalarının değerlendirmelerinden bağımsız olarak durabilme becerisinde saklıdır. Özdeğeri başkalarının sizin yoğunluğunuza verdiği onay üzerinden tanımlamayı bıraktığınızda, zihninizdeki o yargılayıcı ses de işlevini kaybeder. Birilerinin sizi dinlenirken görmesi, yetersizliğin kanıtı sayılamaz. Yaşam, yalnızca dış dünyaya kendimizi kanıtladığımız bir performans alanından ibaret sayılmamalıdır. Bazen durmak, derin bir nefes almak ve yalnızca kendimiz için hiçbir şey yapmamak psikolojik sağlığın en temel koşuludur. Ruhsal özgürlük, başkalarının gözünde eylemsiz görünmeyi tolere edebilmekle başlar.
Kaynakça
- KAYNAKÇA
- Kaçmaz, N. (2005). Tükenmişlik (Burnout) sendromu ve psikolojik boyutları. İstanbul Tıp Fakültesi Dergisi Raichle, M. E., MacLeod, A. M., Snyder, A. Z., Powers, W. J., Gusnard, D. A., & Shulman, G. L. (2001). A default mode of brain function. Proceedings of the National Academy of Sciences,
- Şahin, N. H. (1998). Stresle Başa Çıkma: Olumlu Bir Yaklaşım. Türk Psikologlar Derneği Yayınları.
- Yayıngöl, A., & Tanıdır, C. (2018). Varsayılan Mod Ağı (Default Mode Network) işlevselliği ve klinik yansımaları. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar.