Giriş Çocuğun aile ortamından ayrılarak okul öncesi eğitim kurumuna başlaması, gelişim sürecindeki önemli geçişlerden biridir. Çocuk, doğumundan itibaren kendisi için tanıdık ve güvenli olan aile çevresinden çıkarak öğretmenleri, akranları, kuralları ve yeni sorumlulukları bulunan farklı bir sosyal ortamın parçası olur. Bu nedenle okula başlama yalnızca eğitim hayatının ilk adımı olarak değerlendirilmemeli; çocuğun bedensel, zihinsel, sosyal ve duygusal gelişimini birlikte ilgilendiren bir uyum süreci olarak ele alınmalıdır.
Bu süreç her çocuk için aynı şekilde ilerlemez. Bazı çocuklar yeni ortama kısa sürede alışabilir, sınıf etkinliklerine katılabilir ve öğretmenleriyle yaşıtlarıyla kolaylıkla ilişki kurabilir. Bazı çocuklarda ise ağlama, okula gitmeyi reddetme, ebeveyne veya öğretmene aşırı yakınlık gösterme, saldırgan davranışlar ya da içe kapanma gibi tepkiler ortaya çıkabilir.
Bu davranışları yalnızca “uyumlu” veya “uyumsuz” şeklinde sınıflandırmak yerine, çocuğun ne anlatmaya çalıştığına ve hangi ihtiyacının karşılanmaya çalışıldığına odaklanmak daha işlevseldir. Okula Uyumu Etkileyen Temel Faktörler Çocuğun okula uyumunda tek bir etkenden söz etmek mümkün değildir. Öğretmenle kurulan ilişki, akranlarla yaşanan deneyimler ve ebeveynlerin tutumları bu sürecin önemli belirleyicileri arasında yer alır.
Bunun yanı sıra okulun fiziksel özellikleri, sınıf ortamı, çevresel koşullar ve kurumun çocuğun okula geçişine nasıl yaklaştığı da uyum deneyimini şekillendirebilir. Okul ortamına daha kolay uyum sağlayan çocukların sınıf içindeki etkinliklere daha fazla katıldıkları, dikkatlerini yapılan çalışmalara yöneltmekte daha başarılı oldukları ve bağımsız hareket etme konusunda daha fazla yeterlilik gösterdikleri görülmektedir. Bu çocukların akademik açıdan da daha olumlu sonuçlar elde etmelerinin yanı sıra öğretmenleri ve akranlarıyla güvene dayalı ilişkiler kurma olasılıkları daha yüksektir (Bart, Hajami & Bar-Haim, 2007; Buhs & Ladd, 2001).
Okul öncesi eğitim kurumları, çocuğun aile dışındaki sosyal çevreyle düzenli biçimde karşılaşmaya başladığı önemli gelişim alanlarıdır. Çocuk burada yalnızca yeni bilgi ve beceriler edinmez; aynı zamanda kendisi dışındaki yetişkinlerle iletişim kurmayı, yaşıtlarıyla birlikte hareket etmeyi ve farklı sosyal durumlara uyum sağlamayı deneyimler. Bu nedenle okul öncesi eğitim, bilişsel ve akademik hazırlığın yanı sıra sosyal ilişkilerin gelişimi açısından da önemli bir yere sahiptir (Gülay, 2009).
Akran İlişkileri ve Okula Uyum Çocukların yaşamın ilk yıllarında oluşturdukları akran ilişkileri, sonraki dönemlerdeki sosyal ve akademik yaşantıları açısından önemli sonuçlar doğurabilir. Erken dönemdeki akran ilişkilerinin davranış sorunları, yalnızlık, akademik başarı ve okula uyumla ilişkili olduğu bildirilmektedir (Birch & Ladd, 1998). Bununla birlikte ilişki tek yönlü değildir.
Çocuğun okula uyum düzeyi akran ilişkilerini etkileyebildiği gibi, akranlarla yaşanan olumlu veya olumsuz deneyimler de çocuğun okula yönelik uyumunu değiştirebilir (Bart, Hajami & Bar-Haim, 2007). Olumlu arkadaşlık ilişkileri çocuğa sosyal destek sağlar ve okul ortamında kendisini daha güvende hissetmesine yardımcı olur. Bir grubun parçası olduğunu hissetmek, çocuğun özgüvenini destekleyebilir ve okula yönelik olumlu duygular geliştirmesini kolaylaştırabilir.
Sosyal becerilerini etkili biçimde kullanabilen ve akranlarıyla olumlu etkileşimler kurabilen çocukların sınıf ortamına katılımlarının ve akran kabulünün daha yüksek olduğu görülmektedir. Okul başlangıcında yaşanan akran ilişkilerinin niteliği, çocuğun sosyal işlevselliği açısından önem taşıyabilir. Özellikle belirli risk gruplarında, okul başlangıcındaki akran ilişkileri ile davranışsal ve sosyal güçlükler arasında ilişkiler bulunmuştur (Leve et al., 2007).
Bu nedenle ebeveynlerin ve öğretmenlerin çocukların arkadaşlık ilişkilerini yalnızca “arkadaş edindi mi?” sorusuyla değerlendirmek yerine, çocuğun grup içinde nasıl bir konumda olduğunu, kendisini güvende hissedip hissetmediğini ve dışlanma ya da zorbalık yaşayıp yaşamadığını da gözlemlemesi önemlidir. Yaş, Cinsiyet ve Gelişimsel Farklılıklar Çocukların sosyal, duygusal ve davranışsal özellikleri gelişim süreci boyunca değişebilir. Erken çocukluk dönemindeki davranış örüntülerinin ilerleyen yıllardaki sosyal ve akademik işlevsellikle ilişkili olabildiği görülmektedir (Campbell et al., 2006).
Bununla birlikte aynı yaş grubundaki çocukların gelişimsel özellikleri birbirinin aynısı değildir. Çocuklar dil gelişimi, dikkat, öz düzenleme, sosyal beceriler, bağımsızlık ve duygusal gelişim açısından farklı hızlarda ilerleyebilir. Bu nedenle okul hazırlığını yalnızca kronolojik yaş üzerinden değerlendirmek yerine, çocuğun bireysel gelişim özelliklerinin, güçlü yönlerinin ve desteklenebilecek alanlarının birlikte ele alınması daha uygun olacaktır.
Okula Uyum Yalnızca Akademik Başarı Değildir Okula uyum, çocuğun derslerde veya etkinliklerde başarılı olup olmamasından çok daha kapsamlı bir kavramdır. Araştırmacılar bu kavramı çocuğun okula yönelik duyguları, davranışları, öğrenme ortamına katılımı ve sosyal ilişkileri gibi farklı boyutlarıyla ele almaktadır (Birch ve Ladd, 1997; Ladd, 2003; Ladd ve Burgess, 2001). Bu nedenle okul yaşamına uyum sağlayan bir çocuğu yalnızca etkinlikleri başarıyla tamamlayan veya akademik olarak başarılı olan bir çocuk şeklinde tanımlamak doğru değildir.
Çocuğun okulda kendisini güvende hissetmesi, öğretmeniyle iletişim kurabilmesi, akranlarıyla ilişki geliştirebilmesi, sınıfın ortak kurallarına uyum sağlayabilmesi ve okul etkinliklerine gönüllü olarak katılabilmesi de uyumun önemli göstergeleridir. Okul Olgunluğu Nedir? Okula başlamak, çocuk açısından aile merkezli yaşamdan daha geniş bir sosyal çevreye geçiş anlamına gelir.
Çocuk bu dönemde belirli kuralların bulunduğu, görev ve sorumlulukların üstlenildiği, öğretmenlerle iletişim kurduğu ve akranlarıyla birlikte hareket ettiği yeni bir ortamla tanışır. Bu nedenle okula hazırlık yalnızca akademik beceriler üzerinden ele alınmamalıdır. Çocuğun sosyal ve duygusal gelişimi ile günlük yaşam becerileri de bu yeni yaşantıya geçiş sürecinde önemli bir yere sahiptir (İnal, 2012).
Okul olgunluğu, çocuğun bedensel, zihinsel, duygusal ve sosyal gelişim alanları açısından okul yaşamının gerektirdiği yeni deneyimlere geçişini destekleyen bir dizi beceriyi ifade eder. Bir çocuğun belirli harfleri tanıması, yazı yazabilmesi veya sayıları bilmesi tek başına okula geçişe ilişkin yeterli bir gösterge değildir. Dikkatini sürdürebilme, kendini ifade edebilme, öz bakım becerileri, sosyal ilişkiler kurabilme ve günlük sorumlulukları yerine getirebilme gibi farklı alanlardaki gelişim de bu süreçte dikkate alınmalıdır.
Bununla birlikte bu becerilerin her çocukta aynı düzeyde ve aynı zamanda gelişmesi beklenmez. Çocuğun bireysel gelişim özellikleri ve ihtiyaçları göz önünde bulundurularak değerlendirilmesi daha uygun bir yaklaşım olacaktır. Ebeveynlerin çocuklarının okula geçişi veya gelişimi konusunda belirgin bir kaygısı varsa bir uzmandan gelişimsel değerlendirme konusunda destek almaları yararlı olabilir.
Böyle bir değerlendirme, çocuğu “hazır” ya da “hazır değil” şeklinde kesin biçimde sınıflandırmaktan ziyade, çocuğun güçlü yönlerini ve desteklenebilecek gelişim alanlarını anlamaya yardımcı olabilir. Çocuğun belirli alanlarda desteğe ihtiyaç duyduğu görülürse, yalnızca okula başlamayı ertelemeye odaklanmak yerine, ihtiyaç duyulan becerileri güçlendirecek uygun ve gelişimsel olarak destekleyici çalışmalar planlanabilir. Okula Başlangıçta Kaygı ve Korkular Okula başlama, çocuk ve aile açısından yeni bir dönemin başlangıcı olduğu için heyecan kadar kaygıyı da beraberinde getirebilir.
Çocuk, okula giderken başına kötü bir şey gelmesinden, okulda kaybolmaktan, kalabalık bir ortamda bulunmaktan veya ebeveyninin onu bırakıp zamanında geri gelmemesinden endişe duyabilir. Bunun yanında okulda ailesinin ne yaptığını, kendisini özleyip özlemediğini, tuvalet ihtiyacı olduğunda ne yapacağını, eşyalarının güvende olup olmadığını veya arkadaş edinip edinemeyeceğini de düşünebilir. Bu kaygılar bazı çocuklarda oldukça görünür davranışlarla ortaya çıkar.
Ağlama, okula gitmeyi reddetme, ebeveynden ayrılmak istememe, öğretmene aşırı bağlanma, öfke veya saldırganlık bunlardan bazılarıdır. Ancak her çocuk kaygısını bu kadar açık biçimde göstermeyebilir. Bazı çocuklar sessizleşebilir, geri çekilebilir veya duygularını ifade etmek yerine içine kapanabilir.
Bu nedenle sessizlik ve sorun çıkarmama her zaman çocuğun okula kolayca uyum sağladığı anlamına gelmez. Okula ilişkin korku ve kaygının devam etmesine; çocuğun alışma döneminde ihtiyaç duyduğu desteğin yeterince sağlanmaması, çocuğun okuldan zamanında alınmaması, daha ilk günlerde bütün gün okulda bırakılması veya kurumun geçiş sürecinde katı bir yaklaşım benimsemesi gibi durumlar katkıda bulunabilir . Ayrıca okula başlangıç dönemine başka önemli yaşam değişikliklerinin eşlik etmesi de çocuğun yükünü artırabilir.
Yeni bir kardeşin doğması, ev veya şehir değişikliği ya da aileden önemli bir kişinin kaybı gibi stresli yaşam olaylarının aynı döneme denk gelmesi, çocuğun yeni okul ortamına uyumunu zorlaştırabilir. Ebeveynler Neler Yapabilir? Okula başlama döneminde ebeveynlerin yaklaşımı, çocuğun bu geçişi nasıl deneyimleyeceği açısından oldukça önemlidir.
Çocuğa okulun önemli ve değerli bir yaşam alanı olduğu hissettirilmelidir; ancak okulun gereğinden fazla büyütülmesi veya sürekli olumlu olmak zorunda olduğu mesajının verilmesi de çocuğun kaygısını artırabilir. Okula başlamak zaten başlı başına önemli bir değişiklik olduğundan, mümkün olduğunca aynı dönemde başka büyük yaşam değişikliklerinin yapılmaması yararlı olacaktır. Örneğin çocuk o güne kadar ebeveyniyle uyuyorsa, okula başlayacağı günlerde birdenbire ayrı yatmaya zorlanması yeni bir stres kaynağı oluşturabilir.
Benzer biçimde başka bağımlı davranışların azaltılması gerekiyorsa bunun okul başlangıcına bırakılmaması; değişimin daha erken başlaması ve çocuğa güven verilerek aşamalı biçimde gerçekleştirilmesi daha uygun olabilir. Çocuğun yaşına uygun sorumluluklar üstlenmesine izin vermek, günlük yaşamda bağımsız davranışlarını desteklemek, oyun oynamasına ve akranlarıyla deneyim kazanmasına fırsat tanımak da okul yaşamına geçişi kolaylaştırabilir. Çocuğun aile içinde güvenli bir ortamda bağımsızlık kazanmasına yardımcı olmak, yeni okul ortamında karşılaşacağı görevleri daha rahat üstlenmesini destekler.
Ebeveynlerin çocuklarının okul yaşamıyla ilgilenmesi de büyük önem taşır. Ancak bu ilgi yalnızca ödevlere, akademik başarıya ve kurallara odaklanmamalıdır. Çocuğun okul yaşamı; arkadaşlıklarını, öğretmenleriyle ilişkisini, teneffüslerde veya servis sırasında yaşadıklarını, eğlendiği anları, meraklarını ve zaman zaman paylaşmak istemediği özel deneyimleri de kapsar.
Bu nedenle çocuğa yalnızca “Ödevini yaptın mı?” veya “Bugün hangi kurallara uydun?” diye sormak yerine, onun okulda nasıl hissettiğini anlamaya yönelik daha açık uçlu sorular kullanılabilir. Örneğin “Bugün seni en çok ne mutlu etti?”, “Bugün arkadaşlarınla neler yaptın?” veya “Okulda seni zorlayan bir şey oldu mu?” gibi sorular, çocuğun deneyimlerini anlatması için daha fazla alan açabilir. Nitelikli Okul Öncesi Eğitim İçin Temel İlkeler Nitelikli bir okul öncesi eğitim ortamının amacı yalnızca çocuğun akademik becerilerini geliştirmek değildir.
Çocuğun sosyal, duygusal, bilişsel, dilsel ve fiziksel gelişimini bir bütün olarak destekleyen bir eğitim yaklaşımının benimsenmesi önemlidir. Bu doğrultuda okul öncesi eğitim ortamlarında; • Çocuğun ve ailenin eğitim sürecine aktif biçimde katılımının desteklenmesi, • Eğitim içeriğinin çocuğun bireysel özellikleri ve ihtiyaçları dikkate alınarak planlanması, • Öğrenme sürecinde çocuğun mevcut bilgi ve deneyimlerinden yararlanılması, • Çocuğun deneyerek, keşfederek ve özellikle oyun yoluyla öğrenmesine fırsat verilmesi, • Öğretmen ile çocuk arasındaki ilişkinin güven, saygı ve kabul temelinde kurulması, • Çocuğun kendi davranışlarını düzenleme ve öz denetim becerilerinin desteklenmesi, • Sınıf kurallarının mümkün olduğunca çocukların da katılımıyla oluşturulması, • Sevgi, saygı, iş birliği, hoşgörü, yardımlaşma, dayanışma ve paylaşma gibi sosyal değerlerin günlük yaşam içinde desteklenmesi, • Çocuğun akranları ve yetişkinlerle olumlu ilişkiler kurabilmesine fırsat tanınması, • Eğitim programının çocukların gelişimsel özelliklerine ve ihtiyaçlarına göre esnek biçimde uygulanması, • Çocuğun günlük yaşamda giderek daha bağımsız hareket edebilmesinin desteklenmesi önem taşımaktadır. Sonuç: Her Çocuğun Uyum Süreci Kendine Özgüdür Çocuğun okula uyumunu belirleyen tek bir özellik ya da faktör bulunmamaktadır.
Çocuğun bireysel ve gelişimsel özellikleri, aile ortamındaki tutumlar, sosyal çevresi, önceki eğitim deneyimleri, okula hazırlık düzeyi, öğrenmeye yönelik ilgisi ve sahip olduğu bireysel kaynaklar bu sürecin farklı yönlerini etkileyebilir. Bu nedenle çocukları birbirleriyle karşılaştırmak veya kısa sürede uyum sağlayamadıkları için “uyumsuz” olarak nitelendirmek uygun bir yaklaşım değildir. Her çocuğun yeni bir ortama alışma hızı farklı olabilir.
Burada önemli olan, çocuğun belirli bir süre içinde “sorunsuz” görünmesinden çok, zaman içerisinde okul ortamında kendisini daha güvende, değerli ve ait hissetmeye başlayabilmesidir. Bu açıdan okula uyum, çocuğun yalnızca okula gitmesiyle açıklanabilecek bir durum değildir. Öğretmeniyle iletişim kurabilmesi, arkadaşlık ilişkileri geliştirebilmesi, sınıf etkinliklerine katılabilmesi, kendisini güvende hissedebilmesi ve okul yaşamına ilişkin olumlu duygular geliştirebilmesi de uyum sürecinin önemli parçalarıdır.
Sabırlı ve tutarlı bir ebeveyn yaklaşımı, çocuğun ihtiyaçlarını gözeten duyarlı bir öğretmen tutumu, olumlu akran ilişkileri ve çocuğun gelişimsel özelliklerine uygun bir eğitim ortamı, okul başlangıcının daha güvenli ve destekleyici bir deneyime dönüşmesine yardımcı olabilir. Sonuç olarak ebeveynlerin ve eğitimcilerin amacı, çocuktan kısa sürede ve koşulsuz biçimde “uyum sağlamasını” beklemek değil; onun kendi hızında, kendisini güvende ve kabul edilmiş hissederek yeni yaşamına adım atabilmesini sağlayacak koşulları birlikte oluşturmaktır.
Kaynakça
- Bart, O., Hajami, D., & Bar-Haim, Y. (2007). Predicting school adjustment from motor abilities in kindergarten. Infant and Child Development, 16(6), 597–615. https://doi.org/10.1002/icd.514
- Birch, S. H., & Ladd, G. W. (1997). The teacher-child relationship and children's early school adjustment. Journal of School Psychology, 35(1), 61–79. https://doi.org/10.1016/S0022-4405(96)00029-5
- Birch, S. H., & Ladd, G. W. (1998). Children's interpersonal behaviors and the teacher-child relationship. Developmental Psychology, 34(5), 934–946. https://doi.org/10.1037/0012-1649.34.5.934
- Buhs, E. S., & Ladd, G. W. (2001). Peer rejection as an antecedent of young children's school adjustment: An examination of mediating processes. Developmental Psychology, 37(4), 550–560. https://doi.org/10.1037/0012-1649.37.4.550
- Campbell, S. B., Spieker, S., Burchinal, M., Poe, M. D., & NICHD Early Child Care Research Network. (2006). Trajectories of aggression from toddlerhood to age 9 predict academic and social functioning through age 12. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 47(8), 791–800. https://doi.org/10.1111/j.1469-7610.2006.01636.x
- Gülay, H. (2009). Okul öncesi dönemde akran ilişkileri. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 12(22), 82–93.
- İnal, G. (2012). Okula başlama ve uyum süreci. İçinde F. Alisinanoğlu (Ed.), İlköğretime hazırlık ve ilköğretim programları. Maya Akademi.
- Ladd, G. W. (2003). Probing the adaptive significance of children's behavior and relationships in the school context: A child-by-environment perspective. In Advances in child development and behavior (Vol. 31, pp. 43–104). Elsevier. https://doi.org/10.1016/S0065-2407(03)31002-X
- Ladd, G. W., & Burgess, K. B. (2001). Do relational risks and protective factors moderate the linkages between childhood aggression and early psychological and school adjustment? Child Development, 72(5), 1579–1601. https://doi.org/10.1111/1467-8624.00366
- Leve, L. D., Fisher, P. A., & DeGarmo, D. S. (2007). Peer relations at school entry: Sex differences in the outcomes of foster care. Merrill-Palmer Quarterly, 53(4), 557–577. https://doi.org/10.1353/mpq.2008.0003
- Vandell, D. L., Nenide, L., & Van Winkle, S. J. (2006). Peer relationships in early childhood. In K. McCartney & D. Phillips (Eds.), Blackwell handbook of early childhood development (pp. 188–212). Blackwell Publishing. https://doi.org/10.1002/9780470757703.ch22
