Çocukluk, yalnızca neşeli ve güvenli deneyimlerden oluşan bir dönem değildir. Çocuklar da tıpkı yetişkinler gibi korku, kaygı, üzüntü, belirsizlik ve kayıp yaşayabilirler. Ancak çocukların zorlayıcı deneyimleri anlamlandırma ve bu duygularla baş etme kapasiteleri, yetişkinlerden farklı şekilde gelişmektedir. Bu nedenle çocuk için yaşanan olayın kendisi kadar, o olay sırasında ve sonrasında yanında kimin bulunduğu da önem taşır. Bir çocuk yaşadığı güçlüğü tek başına anlamlandırmak zorunda kaldığında, duygusal yükü olduğundan daha ağır hâle gelebilir.
Aile içindeki çatışmalar, boşanma süreci, ekonomik sorunlar, hastalıklar, kayıplar ya da ebeveynler arasındaki iletişim problemleri çocukların doğrudan içinde bulunmadığı yetişkin meseleleri gibi görülebilir. Buna rağmen çocuklar aile içindeki duygusal atmosferi çoğu zaman düşündüğümüzden daha yakından hissederler. Ses tonlarındaki değişimleri, konuşulmayan gerginliği, birbirinden uzaklaşan ebeveynleri ve evin genel havasını fark edebilirler. Yetişkinlerin “Çocuğun yanında tartışmadık, hiçbir şey anlamaz” düşüncesi her zaman gerçeği yansıtmayabilir. Çocuk, kendisine açıkça anlatılmayan bir sorunu bile davranışlar ve duygusal ipuçları üzerinden anlamlandırmaya çalışabilir.
Asıl güçlük, çocuğun bu süreçte ne olduğunu anlayamamasıyla sınırlı kalmaz. Çocuk çoğu zaman yaşananların nedenini kendisiyle ilişkilendirmeye başlayabilir. Ebeveynler arasındaki mesafenin kendi davranışlarından kaynaklandığını düşünebilir, ailesinin dağılmasından korkabilir ya da anne ve babasını yeniden mutlu etmek için sorumluluk üstlenmeye çalışabilir. Özellikle küçük yaşlardaki çocuklar, dünyayı kendi merkezlerinden değerlendirme eğiliminde oldukları için yetişkinlerin yaşadığı sorunlarda bile kendilerini sorumlu hissedebilirler.
Bu noktada çocukların aile içindeki çatışmaların ortasında taraf seçmeye zorlanması önemli bir psikolojik yük oluşturabilir. Bir çocuğa açıkça “Anneni mi, babanı mı daha çok seviyorsun?” diye sorulması kadar, daha dolaylı biçimde ebeveynlerden birini diğerine karşı korumasının beklenmesi de zorlayıcıdır. Çocuk her iki ebeveynine karşı sevgi ve bağlılık hissedebilir. Bu nedenle anne ve babası arasında seçim yapmak zorunda kalmak, çocuğun duygusal dünyasında bir sadakat çatışması yaratabilir. Çocuk birini desteklediğinde diğerini kaybedeceğini ya da üzebileceğini düşünebilir.
Bazı çocuklar bu çatışmayı çözebilmek için kendilerini geri plana atmayı öğrenir. Anne üzülmesin diye kendi duygularını paylaşmaz, baba öfkelenmesin diye sessiz kalır veya evdeki sorunları büyütmemek adına “uslu çocuk” rolünü üstlenir. Zamanla çocuk, ailesinin duygusal dengesini korumanın kendi sorumluluğu olduğuna inanabilir. Oysa yetişkinlerin sorunlarını çözmek, ebeveynlerin ilişkisini düzeltmek ya da aile içindeki huzuru sağlamak çocuğun görevi değildir.
Çocuğun böyle bir yük üstlenmesi, yalnızca o anki duygusal durumunu etkilemez. Kendi ihtiyaçlarını sürekli ertelemeyi öğrenen çocuk, ilerleyen yıllarda başkalarının duygularından aşırı sorumlu hissetmeye başlayabilir. Birinin mutsuzluğunu kendi hatası olarak görmek, ilişkilerde sınır koymakta zorlanmak veya herkes iyi olsun diye kendi ihtiyaçlarını ikinci plana atmak, çocuklukta öğrenilen bazı ilişki örüntülerinin devamı olabilir.
Bu nedenle çocukların yaşadığı zorlayıcı deneyimlerde en önemli ihtiyaçlardan biri duygusal olarak yalnız bırakılmamaktır. Çocuğun yaşadığı her üzüntüyü ortadan kaldırmak mümkün değildir. Hayatta kayıplar, değişimler ve belirsizlikler vardır. Ancak çocuğun bu duygularla tek başına mücadele etmesi gerekmez. Güvenli bir yetişkinin varlığı, çocuğun yaşadıklarını anlamlandırmasına ve duygularını düzenlemesine yardımcı olabilir.
Ebeveynlerin çocuklarına her ayrıntıyı anlatması da gerekli değildir. Burada önemli olan, çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine uygun bir açıklama yapabilmektir. Örneğin aile içinde yaşanan bir sorun karşısında çocuğa, “Şu anda bazı sorunlar yaşıyoruz ancak bunları çözmek yetişkinlerin sorumluluğu. Senin bunların sorumluluğunu alman gerekmiyor ve seni sevmekten vazgeçmeyeceğiz” mesajı verilebilir. Böyle bir yaklaşım, çocuğun belirsizlik içinde kendi açıklamalarını üretmesini engellemeye ve güven duygusunu korumaya yardımcı olabilir.
Çocukların duygularına alan açmak da bu sürecin önemli bir parçasıdır. Çocuk üzgün, öfkeli, korkmuş ya da kafası karışmış olabilir. Yetişkinlerin bazen çocuğu korumak amacıyla “Üzülme”, “Her şey düzelecek” veya “Bunu düşünmene gerek yok” gibi ifadeler kullandığı görülür. Ancak çocuğun duygusunu hemen ortadan kaldırmaya çalışmak yerine, öncelikle o duygunun anlaşılmasına ihtiyaç duyulabilir. “Bunun seni korkuttuğunu anlıyorum”, “Böyle hissetmen çok normal” ya da “İstersen bana anlatabilirsin” gibi ifadeler, çocuğun duygularının görülmesini sağlayabilir.
Duygusal güvenlik, çocuğun hayatında hiçbir zorluğun yaşanmaması anlamına gelmez. Çocuk için güvenli bir ortam, zorlayıcı bir durum ortaya çıktığında bile başvurabileceği bir yetişkinin olduğunu bilmesidir. Ebeveynlerin kendi sorunlarıyla mücadele ettiği dönemlerde çocukların ihtiyaçları bazen farkında olmadan ikinci plana düşebilir. Özellikle yoğun çatışmalar yaşayan yetişkinler, kendi duygusal yükleriyle meşgul oldukları için çocuklarının sessizliğini “iyi olduğu” şeklinde yorumlayabilir. Oysa sessiz kalan çocuk her zaman etkilenmeyen çocuk değildir. Bazı çocuklar yaşadıkları duyguları ifade etmek yerine içlerinde tutmayı tercih edebilirler.
Bu nedenle ebeveynlerin çocuklara yalnızca “İyi misin?” sorusunu yöneltmesi yeterli olmayabilir. Çocuğun davranışlarında meydana gelen değişimleri fark etmek, onunla düzenli olarak iletişim kurmak ve duygularını paylaşabileceği güvenli bir alan oluşturmak önemlidir. Uyku düzenindeki değişiklikler, içine kapanma, öfke artışı, okul sorunları ya da fiziksel yakınmalarda artış, çocuğun yaşadığı stresin farklı yollarla ifade edilmesi olabilir.
Çocuğa destek olmak, onun adına tüm sorunları çözmek anlamına da gelmez. Bazen yapılabilecek en önemli şey, çocuğun yanında kalabilmek ve yaşadığı duygunun taşınabilir olduğunu hissettirebilmektir. Çocuk zorlandığında bir yetişkinin sakinliği ve varlığı, onun duygusal dünyasında düzenleyici bir etki yaratabilir. Bu nedenle ebeveynlik her zaman doğru cevabı vermeyi gerektirmez; bazen çocuğun yaşadığı güçlüğün karşısında kaçmadan, onu düzeltmeye çalışmadan ve duygusundan uzaklaştırmadan yanında durabilmeyi gerektirir.
Sonuç olarak çocuklar aile içinde yaşanan her olaydan etkilenebilir; ancak bu etkiyi belirleyen unsurlardan biri, yaşadıkları duygularla nasıl baş başa kaldıklarıdır. Ebeveynlerin kendi sorunları olabilir, ilişkiler zor dönemlerden geçebilir ve aile içinde beklenmedik değişimler yaşanabilir. Buna rağmen çocukların yetişkinlerin sorunlarını taşımak zorunda olmadıklarını bilmeleri gerekir. Bir çocuğun en temel ihtiyaçlarından biri, zorlandığında arkasında güvenebileceği bir yetişkinin olduğunu hissedebilmesidir.
Çocuk, ailesindeki her sorunu çözmek, anne ve babasını kurtarmak ya da herkesin duygusal yükünü taşımak zorunda değildir. Onun görevi çocuk olmaktır. Yetişkinlerin görevi ise kendi sorunlarının sorumluluğunu alırken, çocuğun bu sorunların arasında kaybolmasına izin vermemektir. Çünkü bazen bir çocuğun ihtiyaç duyduğu en önemli şey, hayatındaki bütün fırtınaların dinmesi değildir; fırtına devam ederken bile yanında onu yalnız bırakmayan birinin olduğunu bilmektir.
