Romantik ilişkiler, bireyin kendisini güvende hissettiği, duygusal ihtiyaçlarını karşıladığı ve yaşamını paylaştığı en önemli bağlardan biridir. Sağlıklı bir ilişki, kişinin psikolojik iyi oluşunu desteklerken; sürekli eleştirilme, kontrol edilme, değersiz hissettirilme ya da duygusal olarak örselenme ile karakterize ilişkiler ise zamanla ruh sağlığı üzerinde yıpratıcı etkiler bırakabilir. Buna rağmen birçok insanın kendisine zarar verdiğini bildiği bir ilişkiyi sonlandırmakta güçlük yaşadığı görülmektedir. Dışarıdan bakıldığında oldukça basit görünen “Neden ayrılmıyor?” sorusu, ilişkinin içinde bulunan kişi açısından çoğu zaman tek bir cevapla açıklanamayacak kadar karmaşık bir süreci ifade eder.
Bir psikolojik danışman olarak seans odasında en sık karşılaştığım cümlelerden biri, “Biliyorum bana iyi gelmiyor ama yine de gidemiyorum.” oluyor. Bu cümle, aslında toksik ilişkilerin en belirgin özelliklerinden birini özetliyor. Çünkü bu tür ilişkiler yalnızca sevgiyle değil; korku, umut, alışkanlık, bağlanma, suçluluk ve bazen de kişinin kendi benlik algısıyla iç içe geçmiş psikolojik süreçlerle devam eder. Bu nedenle ilişkiyi sonlandırmak yalnızca fiziksel olarak uzaklaşmayı değil, aynı zamanda yıllardır kurulan psikolojik bağların da yeniden yapılandırılmasını gerektirir.
Günümüzde “toksik ilişki” kavramı oldukça sık kullanılmasına rağmen psikiyatride resmi bir tanı olarak yer almamaktadır. Bununla birlikte literatürde, bireyin duygusal, psikolojik ve bazen de fiziksel iyilik hâlini sürekli olarak olumsuz etkileyen ilişki örüntülerini tanımlamak amacıyla kullanılmaktadır (American Psychological Association, 2023). Bu ilişkilerde kontrol etme, manipülasyon, yoğun kıskançlık, aşağılanma, değersizleştirme, suçluluk hissettirme, duygusal ihmal ve sevginin bir ödül ya da ceza aracı olarak kullanılması gibi davranışlar sıklıkla görülmektedir. Ancak dikkat edilmesi gereken önemli nokta, bu davranışların her zaman aynı yoğunlukta yaşanmamasıdır. Aksine, ilişkinin içinde zaman zaman sevgi dolu, anlayışlı ve umut veren dönemlerin bulunması, bireyin ilişkiye tutunmasını kolaylaştırmaktadır.
Tam da bu noktada davranış bilimlerinde “aralıklı pekiştirme” olarak adlandırılan mekanizma devreye girer. Skinner’in (1953) çalışmalarında da vurguladığı gibi, ödülün ne zaman geleceğinin bilinmediği durumlarda insanlar davranışlarını sürdürmeye daha yatkın hâle gelirler. Romantik ilişkilerde de benzer bir süreç yaşanabilir. Günlerce süren tartışmaların ardından gelen küçük bir özür, beklenmedik bir ilgi gösterisi ya da kısa süreli olumlu davranışlar, kişinin ilişkinin tamamen değişebileceğine dair umudunu canlı tutabilir. Aslında değişmeyen ilişki dinamiği, bu kısa süreli olumlu deneyimler sayesinde olduğundan farklı algılanmaya başlanır.
İnsanların zarar gördükleri ilişkilerden uzaklaşmasını zorlaştıran bir diğer önemli unsur ise bağlanma örüntüleridir. Bowlby’nin (1988) ortaya koyduğu Bağlanma Kuramı, çocukluk döneminde bakım verenlerle kurulan ilişkinin yetişkinlikteki romantik ilişkilere de yansıdığını ifade etmektedir. Çocuklukta sevgiyi kaybetme korkusuyla büyüyen, ihtiyaçları tutarsız biçimde karşılanan ya da koşullu kabul gören bireylerde kaygılı bağlanma örüntüsü gelişebilmektedir. Bu kişiler için ilişki, yalnızca bir birliktelik değil; aynı zamanda güvenlik hissinin de kaynağıdır. Bu nedenle ilişki içerisinde mutsuz olsalar bile ayrılık ihtimali, yaşadıkları acıdan daha büyük bir tehdit gibi algılanabilir (Mikulincer & Shaver, 2016).
Bazen danışanlar, “Onsuz yapamam.”, “Kimse beni onun kadar sevmez.” ya da “Belki bu kez gerçekten değişir.” gibi ifadeler kullanırlar. Bu cümleler ilk bakışta yalnızca umudu yansıtıyor gibi görünse de çoğu zaman altında derin bir terk edilme korkusu ve değersizlik inancı bulunmaktadır. Özellikle uzun süre duygusal istismara maruz kalan bireylerde benlik saygısının giderek azaldığı bilinmektedir (World Health Organization [WHO], 2021). Sürekli eleştirilen, yetersiz hissettirilen ya da yaptığı her davranışın yanlış olduğu mesajını alan kişi, zamanla bunu gerçek olarak kabul etmeye başlayabilir. Böylece sorunlu davranışları partnerine değil, kendisine yüklemeye başlar. “Ben daha anlayışlı olsaydım böyle davranmazdı.” ya da “Ben değişirsem ilişki düzelir.” düşünceleri, bu sürecin en sık görülen örneklerindendir.
Bu noktada Festinger’in (1957) bilişsel çelişki kuramı da süreci anlamamıza katkı sağlar. İnsan zihni, birbirine zıt iki düşünceyi aynı anda taşımakta zorlanır. Bir yandan “Bana zarar veriyor.” gerçeği, diğer yandan “Beni seviyor.” inancı vardır. Bu iki düşünce arasındaki çelişki kişide rahatsızlık oluşturduğu için çoğu zaman yaşanan olumsuzluklar yeniden yorumlanmaya başlanır. Partnerin öfkesi iş stresiyle açıklanır, hakaretleri çocukluk travmalarına bağlanır ya da her özür, gerçek bir değişimin başlangıcı olarak görülür. Böylece kişi ilişkiyi olduğu gibi görmek yerine, görmek istediği biçimde değerlendirmeye başlayabilir.
Toksik ilişkilerde sıkça söz edilen kavramlardan biri de travma bağıdır. Travma bağı, kişinin kendisini inciten kişiyle güçlü bir duygusal bağ geliştirmesi olarak tanımlanmaktadır (Carnes, 2019). Burada paradoksal görünen durum, güven ihtiyacının yine güveni zedeleyen kişiden karşılanmaya çalışılmasıdır. Kişi incindiğinde de aynı kişiye yönelir, sakinleştiğinde de. Bu döngü zamanla ilişkinin sona ermesini psikolojik olarak daha da zorlaştırır. Bu nedenle dışarıdan bakıldığında “Sadece ayrıl.” demek kolay görünse de ilişkinin içinde bulunan kişi için durum çok daha karmaşıktır.
Elbette her ilişki sorun yaşar ve her çatışma toksik bir ilişki anlamına gelmez. Sağlıklı ilişkilerde de anlaşmazlıklar olabilir. Ancak sağlıklı ilişkilerde taraflar birbirlerinin duygularını anlamaya çalışır, sorumluluk alabilir, gerektiğinde özür dileyebilir ve davranış değişikliği gösterebilir. Toksik ilişkilerde ise aynı döngüler tekrar eder; özürler davranışa dönüşmez, sınırlar sürekli ihlal edilir ve kişinin kendilik değeri zamanla aşınmaya başlar.
İyileşme ise çoğu zaman ilişkinin bitmesiyle değil, kişinin kendisiyle kurduğu ilişkinin değişmesiyle başlar. Psikoterapi sürecinde bireyin bağlanma örüntülerini fark etmesi, sağlıklı sınırlar oluşturmayı öğrenmesi, benlik saygısını yeniden güçlendirmesi ve ilişki seçimlerini etkileyen temel inançlarını gözden geçirmesi önemli bir yer tutmaktadır (Johnson, 2019). Çünkü kişinin yalnızca partnerinden uzaklaşması değil, onu aynı döngüye götüren psikolojik mekanizmaları da anlaması kalıcı değişim açısından oldukça değerlidir.
Sonuç olarak toksik ilişkilerden ayrılmanın zor olması, bireyin güçsüz ya da iradesiz olduğunu göstermez. Aksine, bu durum çoğu zaman bağlanma örüntüleri, travma bağı, bilişsel çelişki, düşük benlik saygısı ve umut döngüsü gibi birbirini besleyen birçok psikolojik mekanizmanın ortak sonucudur. Bir ilişkiyi sonlandırabilmek bazen sadece “gitmek” değil, yıllardır taşınan korkularla, öğrenilmiş inançlarla ve kişinin kendine dair oluşturduğu hikâyeyle de yüzleşebilmeyi gerektirir. Bu nedenle toksik ilişkilerden çıkış, yalnızca bir ayrılık değil; çoğu zaman yeniden kendine dönebilme yolculuğunun başlangıcıdır.
