Aşk, insan yaşamının en güçlü duygusal deneyimlerinden biridir. Birçok insan, hayatının bir döneminde kendisine zarar verdiğini bildiği, ihtiyaçlarını karşılamayan ya da mutlu hissettirmeyen bir ilişki içinde kalmaya devam edebilir. Dışarıdan bakıldığında mantıksız görünen bu durum, aslında insan zihninin işleyişiyle yakından ilişkilidir. Aşık olduğumuzda yalnızca duygularımız değil, düşünme biçimimiz de değişebilir. Bu nedenle bazen çevremizdeki insanların kolayca fark ettiği sorunları göremeyebilir ve yanlış olduğunu bildiğimiz ilişkilere bağlı kalabiliriz. Peki, insanlar neden ısrarla kendileri için uygun olmayan kişilere yönelebilmektedir?
Psikoloji alanında yapılan araştırmalar, insanların kararlarını her zaman tamamen mantıklı şekilde vermediğini göstermektedir. Özellikle romantik ilişkiler söz konusu olduğunda çeşitli bilişsel yanlılıklar devreye girebilir. Bilişsel yanlılıklar, bireyin bilgileri değerlendirirken sistematik düşünme hataları yapmasına neden olan zihinsel eğilimlerdir (Kahneman, 2011).
Bu yanlılıklardan biri halo etkisidir. Halo etkisi, bir kişinin tek bir olumlu özelliğinin diğer özelliklerini de olumlu değerlendirmemize yol açmasıdır (Thorndike, 1920). Örneğin, bir kişinin fiziksel görünüşünü çekici bulmak, onun aynı zamanda anlayışlı, güvenilir veya uyumlu biri olduğunu düşünmemize neden olabilir. Oysa bu özellikler arasında doğrudan bir ilişki bulunmayabilir. İlişkilerin başlangıç dönemlerinde halo etkisi nedeniyle kişinin olumsuz yönleri göz ardı edilebilir.
Romantik ilişkilerde sık görülen bir diğer bilişsel yanlılık ise onaylama yanlılığıdır. Onaylama yanlılığı, bireyin mevcut inançlarını destekleyen bilgilere daha fazla dikkat etmesi ve bu inançlarla çelişen bilgileri görmezden gelmesidir (Nickerson, 1998). Örneğin, partnerinin kendisi için doğru kişi olduğuna inanan biri, olumlu davranışları hatırlarken olumsuz davranışları önemsizleştirebilir. Böylece ilişkinin gerçek durumu yerine, kişinin görmek istediği tablo ön plana çıkar.
Yanlış ilişkilere bağlı kalmanın nedenlerinden biri de yapılan duygusal yatırımın büyüklüğüdür. İnsanlar zaman, emek ve duygu harcadıkları ilişkilerden kolayca vazgeçmek istemezler. Bu durum psikolojide bazen “batık maliyet etkisi” olarak açıklanmaktadır. Kişi, geçmişte yaptığı yatırımların boşa gitmesini istemediği için ilişkiyi sürdürmeye devam edebilir. Oysa sağlıklı kararlar verirken geçmiş yatırımlar yerine mevcut durumun değerlendirilmesi daha işlevsel olabilir.
Aşkın bilişsel performans üzerindeki etkileri de dikkat çekicidir. Araştırmalar, romantik duyguların yoğun olduğu dönemlerde bireylerin idealizasyon eğilimlerinin arttığını göstermektedir (Murray, Holmes, & Griffin, 1996). Başka bir deyişle, insanlar sevdikleri kişileri gerçekte olduklarından daha olumlu algılayabilirler. Bu durum ilişkinin başlangıcında bağlılığı artırabilse de zaman zaman gerçekçi değerlendirmeler yapmayı zorlaştırabilir.
Bunun yanı sıra bazı bireyler, partnerlerini değiştirebileceklerine inanırlar. Kişinin gelecekte farklı davranacağını düşünmek, mevcut sorunların göz ardı edilmesine neden olabilir. Ancak bireylerin temel kişilik özellikleri ve davranış kalıpları genellikle kısa sürede değişmez. Bu nedenle yalnızca geleceğe yönelik umutlarla ilişkiyi sürdürmek hayal kırıklıklarına yol açabilir.
Yanlış ilişkilere yönelmenin bir diğer nedeni de yalnız kalma korkusudur. Bazı insanlar ilişkiyi sonlandırmanın getireceği belirsizlikten kaçınmak için mevcut ilişkiyi sürdürmeyi tercih ederler. Bu durum kısa vadede güven hissi sağlasa da uzun vadede bireyin psikolojik iyi oluşunu olumsuz etkileyebilir.
Aşk, insanların düşünce ve davranışlarını güçlü biçimde etkileyen karmaşık bir duygudur. Bazen yanlış kişilere bağlanmamızın nedeni yalnızca duygularımız değil, aynı zamanda bilişsel yanlılıklarımızdır. Halo etkisi, onaylama yanlılığı, duygusal yatırım ve idealizasyon gibi süreçler, ilişkileri daha farklı değerlendirmemize neden olabilir. Bu mekanizmaların farkında olmak, romantik ilişkilerde daha bilinçli kararlar vermeyi kolaylaştırabilir. Aşk her zaman mantıkla açıklanamayabilir; ancak kendi düşünce süreçlerimizi tanımak, hem daha sağlıklı ilişkiler kurmamıza hem de kendimizi daha iyi anlamamıza yardımcı olabilir.
Kaynakça
Kahneman, D. (2011). Thinking, fast and slow. Farrar, Straus and Giroux.
Murray, S. L., Holmes, J. G., & Griffin, D. W. (1996). The benefits of positive illusions: Idealization and the construction of satisfaction in close relationships. Journal of Personality and Social Psychology, 70(1), 79–98.
Nickerson, R. S. (1998). Confirmation bias: A ubiquitous phenomenon in many guises. Review of General Psychology, 2(2), 175–220.
Thorndike, E. L. (1920). A constant error in psychological ratings. Journal of Applied Psychology, 4(1), 25–29.
