Sporcunun Omzundaki İki Ses:
Bir sporcunun sahaya çıktığında yanında yalnızca antrenörü ve takım arkadaşları yoktur. Özellikle genç sporcularda, saha dışında kurulan ilişkiler de performansın önemli bir parçasıdır. Ailenin beklentileri, antrenörün iletişim biçimi, sporcunun yaptığı hatalara verilen tepkiler ve başarıya yüklenen anlam; sporcunun yalnızca performansını değil, spora bakışını da şekillendirebilir.
Bir genç sporcu için “Kazanmalısın.” cümlesi bazen motivasyon gibi görünür. Ancak aynı cümle sürekli tekrarlandığında, sporcunun zihninde “Kazanamazsam yeterince iyi değilim.” düşüncesine dönüşebilir. Benzer şekilde bir antrenörün “Bu hatayı bir daha yapma.” söylemi teknik bir uyarı olarak düşünülebilirken, sporcu tarafından “Hata yaparsam oynayamam.” şeklinde algılanabilir.
Buradaki temel mesele aileyi ya da antrenörü suçlamak değildir. Asıl soru şudur: Sporcunun gelişimini desteklemek isterken ona farkında olmadan ne yüklüyoruz?
Ailenin desteği nerede biter, baskısı nerede başlar?
Aile, genç sporcunun spor hayatındaki en önemli sosyal destek kaynaklarından biridir. Ulaşım, maddi destek, müsabakalara katılım, beslenme ve günlük düzen gibi birçok konuda ailenin desteğine ihtiyaç vardır. Bunun yanında aile, sporcunun spora devam etme motivasyonunu da etkileyebilir.
Ancak destek ile baskı arasındaki sınır oldukça ince olabilir.
Bir müsabaka sonrasında “Bugün nasıldı, sen nasıl hissediyorsun?” demek ile “Neden kazanamadın?” demek arasında psikolojik açıdan önemli bir fark vardır. İlk soru sporcunun deneyimine alan açarken, ikinci soru bütün müsabakayı yalnızca sonuç üzerinden değerlendirmesine neden olabilir.
Özellikle genç sporcularda ebeveynlerin başarı odaklı, kontrolcü veya aşırı müdahaleci tutumlarının motivasyon üzerinde olumsuz sonuçlar doğurabildiği; buna karşılık özerkliği destekleyen, ölçülü ve olumlu ebeveyn katılımının daha sağlıklı bir motivasyon ortamıyla ilişkili olduğu araştırmalarla ortaya konmaktadır.
Bu nedenle ailelerin müsabaka sonrasında sürekli teknik analiz yapan ikinci bir antrenöre dönüşmesi yerine, sporcunun yanında olduğunu hissettiren bir konumda kalması önemlidir.
Bazen bir sporcunun ihtiyacı “Nerede hata yaptın?” sorusu değil, “Bugün elinden geleni yaptığını biliyorum.” cümlesidir.
Antrenör yalnızca performansı değil, sporcunun kendisini de etkiler
Antrenörün genç sporcu üzerindeki etkisi, teknik ve taktik öğretimin çok ötesindedir. Sporcu, antrenörünün kendisine nasıl davrandığından kendi yeterliliği hakkında sonuçlar çıkarabilir.
Sürekli eleştirilen bir sporcu zamanla yaptığı hatayı düzeltmekten çok, hata yapmamaya odaklanabilir. Bu iki durum birbirinden oldukça farklıdır.
Birinci durumda sporcu gelişmeye çalışır.
İkinci durumda ise sporcu hata yapmaktan kaçınır.
Özellikle futbol, tenis, basketbol ve jimnastik gibi performansın anlık kararlarla belirlendiği branşlarda hata kaçınılmazdır. Hata yapmaktan korkan sporcu ise bazen bildiği doğru davranışı bile uygulamaktan çekinebilir. Çünkü zihni “Doğru olan ne?” sorusundan önce “Ya hata yaparsam?” sorusuna yönelir.
Bu noktada antrenörün kullandığı dil büyük önem taşır. “Bunu nasıl yapamadın?” yerine “Burada başka ne deneyebilirdin?” demek, sporcuyu savunmaya geçirmek yerine çözüm üretmeye yönlendirebilir.
Araştırmalar da sporcunun özerkliğini destekleyen, yapı ve güven sağlayan antrenör davranışlarının daha kendiliğinden ve sağlıklı motivasyonla ilişkili olduğunu göstermektedir.
Asıl mesele: Sporcu iki farklı beklentinin arasında kalırsa
Bence üzerinde en fazla durulması gereken nokta tam olarak burasıdır.
Bir tarafta “Kazanmalısın.” diyen aile, diğer tarafta “Hata yapmamalısın.” diyen antrenör olduğunu düşünelim.
Sporcu bir süre sonra kendi hedeflerini değil, çevresindeki insanların beklentilerini gerçekleştirmeye çalışmaya başlayabilir.
Bu durumda sporun anlamı da değişebilir.
“Ben bu sporu seviyorum.” yerine “Başarılı olmalıyım.”
“Gelişmek istiyorum.” yerine “Kimseyi hayal kırıklığına uğratmamalıyım.”
“Bugün elimden geleni yapacağım.” yerine “Kaybedersem ne olacak?”
Bu düşünceler uzun vadede performans kaygısının artmasına, özgüvenin zedelenmesine ve spordan alınan keyfin azalmasına neden olabilir. Genç sporcularda aile ve antrenörün oluşturduğu sosyal çevrenin motivasyon, kaygı ve spora ilişkin deneyimler üzerinde önemli bir rol oynadığına dair araştırmalar bulunmaktadır.
Dolayısıyla spor psikolojisinde yalnızca sporcuyla çalışmak her zaman yeterli olmayabilir. Bazen sporcunun çevresindeki yetişkinlerin de iletişim biçimini gözden geçirmesi gerekir.
Peki ideal tutum nasıl olmalı?
Aile ve antrenörün sporcunun hayatındaki rolleri farklıdır. Bu rollerin birbirine karışması yerine birbirini tamamlaması gerekir.
Ailenin görevi sporcunun her müsabakasını değerlendirmek değil, onun kendisini yalnızca aldığı sonuç üzerinden tanımlamasını engellemektir.
Antrenörün görevi ise sporcunun yalnızca bugün ne kadar iyi performans gösterdiğine değil, uzun vadede nasıl gelişeceğine odaklanmaktır.
Sporcuya verilen mesajlar da mümkün olduğunca ortak bir zeminde buluşmalıdır:
- Sonuç önemlidir ama tek ölçüt değildir.
- Hata başarısızlık değil, öğrenme sürecinin parçasıdır.
- Eleştiri sporcunun kişiliğine değil, davranışına yönelik olmalıdır.
- Sporcunun fikrini ifade edebilmesine alan açılmalıdır.
- Başarı, sporcunun değerinin ölçüsü haline getirilmemelidir.
Burada amaç sporcuyu eleştiriden tamamen uzaklaştırmak da değildir. Spor yüksek performans gerektirir ve disiplin ister. Ancak disiplin ile korku, eleştiri ile küçümseme, beklenti ile baskı aynı şey değildir.
Sporcunun yanında olmak, onun yerine oynamamak
Genç sporcunun gelişiminde aile ve antrenörün birlikte hareket etmesi büyük bir avantaj sağlayabilir. Bunun için öncelikle sporcunun kim olduğunun, yaptığı spordan bağımsız olarak da değerli olduğunun hissettirilmesi gerekir.
Çünkü bir sporcu yalnızca attığı gol, kazandığı maç, yaptığı derece veya aldığı forma değildir.
Bugün kaybedebilir, yarın kazanabilir. Bir gün çok iyi oynayabilir, başka bir gün performansının oldukça altında kalabilir. Ancak yetişkinlerin tutumu her sonuçta değişiyorsa, sporcu zamanla kendi değerini de sonuçlara bağlamayı öğrenebilir.
Bu nedenle genç sporcularda hedef yalnızca daha başarılı sporcular yetiştirmek olmamalıdır. Aynı zamanda hata yapabilen, yeniden deneyebilen, eleştiriyi gelişim fırsatına dönüştürebilen ve sporu sağlıklı bir yaşam alanı olarak sürdürebilen bireyler yetiştirmek de hedeflenmelidir.
Sporcunun performansını yalnızca sahadaki yeteneği belirlemez. Bazen sahaya çıkmadan önce duyduğu son cümle, yaptığı bir hata sonrasında karşılaştığı tepki veya müsabaka sonrasında eve döndüğünde kendisine yöneltilen ilk soru da performansının bir parçası haline gelir.
Bu nedenle aile ve antrenörün kendisine sorması gereken belki de en önemli soru şudur:
“Bu sporcu bizden korkarak mı gelişiyor, yoksa bize güvenerek mi?”
Çünkü uzun vadede asıl başarı, sporcunun yalnızca kazanmayı öğrenmesi değil; kaybettiğinde de yeniden ayağa kalkabileceği bir psikolojik zemine sahip olmasıdır.
Kaynakça
- Kaynakça
- Bengtsson, D., Stenling, A., Nygren, J., Ntoumanis, N., & Ivarsson, A. (2024). The effects of interpersonal development programmes with sport coaches and parents on youth athlete outcomes: A systematic review and meta-analysis. Psychology of Sport and Exercise, 70, 102558. https://doi.org/10.1016/j.psychsport.2023.102558
- Gao, Z., Chee, C. S., Wazir, N. R., Wang, J., Zheng, X., & Wang, T. (2024). The role of parents in the motivation of young athletes: A systematic review. Frontiers in Psychology, 14, 1291711. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2023.1291711
- Mageau, G. A., & Vallerand, R. J. (2003). The coach–athlete relationship: A motivational model. Journal of Sports Sciences, 21(11), 883–904. https://doi.org/10.1080/0264041031000140374
- Weiss, M. R., & Fretwell, S. D. (2005). The parent-coach/child-athlete relationship in youth sport: Cordial, contentious, or conundrum? Research Quarterly for Exercise and Sport, 76(3), 286–305. https://doi.org/10.1080/02701367.2005.10599300
- Cheon, S. H., Reeve, J., & Song, Y. G. (2019). A systematic review of autonomy support interventions with physical education teachers and youth sport coaches. Journal of Sport & Exercise Psychology, 41(4), 195–210. https://doi.org/10.1123/jsep.2019-0026
