Teknoloji kullanımının yaygınlaşması ve internete erişimin kolaylaşmasıyla birlikte, belki de çoğumuzun farkında olmadığı bir sorun hayatımızın içine yerleşmeye başladı. Başlarda herkes internet kullanımını ve telefonda geçirdiği süreyi kontrol edebildiğini düşünürken, bugün geldiğimiz noktada pek çok insanın telefonu veya interneti olmadan günlük hayatını sürdürmekte zorlandığını görüyoruz. Çünkü zaman zaman kontrolün bizden çıktığını, sanki biz interneti değil de internet bizi yönetiyormuş gibi hissettiğimizi fark ediyoruz.
Çevrenizde “Ben internet olmadan yaşayamam.” diyen insanları mutlaka görmüşsünüzdür. Belki de onlardan biri sizsinizdir. Sabah uyandığımızda ilk işimiz telefona bakmak, boş kaldığımız birkaç dakikada sosyal medyayı açmak ya da bir bildirim geldiğinde yaptığımız işi bırakıp ekrana yönelmek artık oldukça sıradan davranışlar haline geldi. Peki bu şekilde yaşamak psikolojik iyi oluşumuz, dikkatimiz ve günlük yaşamımız üzerinde nasıl etkiler yaratıyor? Gelin birlikte bakalım.
Dijital dünyanın en dikkat çekici özelliklerinden biri, bizlere hızlı ve sık ödüller sunmasıdır. Sosyal medyada karşımıza çıkan yeni bir video, mesaj, beğeni ya da bildirim beynimizin ödül sistemiyle ilişkili süreçleri harekete geçirebilir. Özellikle sürekli değişen ve ne zaman karşımıza çıkacağını bilmediğimiz içerikler, tekrar tekrar telefona bakma davranışımızı güçlendirebilir. Dopamin de yalnızca “haz” ile değil; motivasyon, öğrenme ve ödül beklentisi gibi süreçlerle ilişkilidir. Bu nedenle mesele yalnızca “daha fazla dopamin almak” değil, beynimizin hızlı ve sürekli uyaranlara alışmasıyla birlikte dikkatimizi bu uyaranlardan uzaklaştırmanın giderek zorlaşabilmesidir.
Bir zamanlar uzun saatler boyunca kitap okuyabildiğimiz, yürüyüş yapabildiğimiz ya da tek bir işle uzun süre ilgilenebildiğimiz halde bugün birkaç sayfa okuduktan sonra telefona bakma isteği hissedebiliyoruz. Elbette bu durum herkes için aynı değildir. Ancak yoğun dijital uyaranlara alışmak, uzun süreli dikkat gerektiren aktiviteleri bazı kişiler için daha zor hale getirebilir.
Bunun etkilerini sosyal ilişkilerimizde de görmek mümkün. Ailemizle veya arkadaşlarımızla bir araya geldiğimizde bile bazen kendimizi karşımızdaki kişiyi dinlemek yerine telefonumuza bakarken bulabiliyoruz. Bir bildirim, yeni bir mesaj ya da sosyal medyada neler olduğunu kontrol etme isteği, bulunduğumuz ana odaklanmamızı zorlaştırabiliyor. Fiziksel olarak aynı ortamda olsak bile zihinsel olarak birbirimizden uzaklaşabiliyoruz.
Benzer şekilde, uzun süreli dikkat gerektiren aktivitelere ayırdığımız zaman da azalabiliyor. Bir kitabı derinlemesine okumak, bir konu üzerine düşünmek, yeni bir beceri öğrenmek ya da yalnızca hiçbir uyaran olmadan kendimizle kalmak giderek zor gelebiliyor. Sürekli yeni bir içeriğe geçmeye alıştığımızda, yaptığımız işlerde de aynı hız ve çeşitliliği arayabiliyoruz. Bu durum dikkatimizi sürdürmemizi ve üretkenliğimizi olumsuz yönde etkileyebiliyor.
Aslında insanların büyük bir kısmı yoğun teknoloji kullanımının olumsuz etkilerinin farkında. Kime sorsanız saatlerce sosyal medyada vakit geçirmenin çok sağlıklı olmadığını söyleyebilir. Fakat davranışlarımıza baktığımızda bildiğimiz şeyleri uygulamakta zorlandığımızı görüyoruz. Saatlerce kaydırmaya, sürekli bildirimleri kontrol etmeye ve boş kaldığımız her an telefona yönelmeye devam edebiliyoruz. Çünkü bir davranışın bize zarar verebileceğini bilmek, o davranışı değiştirmek için her zaman yeterli değildir.
İnternetsiz bir yaşamın günümüzde pek mümkün olmadığının ben de farkındayım. Eğitimden iş hayatına, iletişimden günlük ihtiyaçlarımıza kadar teknoloji yaşamımızın önemli bir parçası haline geldi. Dolayısıyla amaç teknolojiyi tamamen hayatımızdan çıkarmak değil; onunla kurduğumuz ilişkiyi yeniden değerlendirmek ve kontrolü mümkün olduğunca kendi elimize almak olmalıdır. Çünkü dengeyi kuramadığımızda saatlerimizi fark etmeden ekran karşısında geçirirken gerçek yaşamımızdaki deneyimleri kaçırabiliriz.
Peki bu konuda neler yapabiliriz?
İlk olarak ekran sürenizi kontrol edin. Bir gün içerisinde telefon veya bilgisayar başında ne kadar zaman geçiriyorsunuz? En fazla hangi uygulamaları kullanıyorsunuz? Bazen yalnızca bu süreyi görmek bile kendi davranışlarımız hakkında önemli bir farkındalık sağlayabilir.
Ardından gerçekten gerekli olmayan bildirimleri kapatmayı deneyebilirsiniz. Çünkü telefonumuza gelen her bildirim dikkatimizi bulunduğumuz yerden başka bir noktaya çekebilir. Bir bildirim geldiğinde “Sadece bir saniye bakacağım.” diye düşündüğümüz halde kendimizi dakikalar sonra hâlâ telefonun içinde bulabiliriz. Üstelik tekrar yaptığımız işe döndüğümüzde aynı odağı yakalamamız zaman alabilir.
Bunun yanında, eskiden yapmaktan hoşlandığınız ve size iyi geldiğini düşündüğünüz bir aktiviteyi yeniden hayatınıza dahil edebilirsiniz. Kitap okumak, yürüyüş yapmak, spor yapmak, resim çizmek, bir müzik aletiyle ilgilenmek ya da sevdiğiniz insanlarla yüz yüze vakit geçirmek… Sosyal medyaya yönelme isteği geldiğinde zaman zaman bu aktivitelerden birine yönelmeyi deneyebilirsiniz. Gerçek hayatla kurduğumuz bağ güçlendikçe ekran dışında da keyif alabileceğimiz pek çok şey olduğunu yeniden hatırlayabiliriz.
Elbette bunu uygulamak başlangıçta zor gelebilir. Hatta telefonu elinize almamak için kendinizi zorladığınızda huzursuzluk bile hissedebilirsiniz. Ancak davranış değişikliği çoğu zaman bir anda gerçekleşmez. Küçük sınırlar koyarak başlamak daha sürdürülebilir olabilir. Ekran süresi sınırlarından ve belirli uygulamaların kullanımını kısıtlayan özelliklerden yararlanmak da bu süreçte yardımcı olabilir.
Teknoloji hayatımızdan çıkmayacak ve belki de çıkması gerekmiyor. Asıl mesele, teknolojinin hayatımızdaki yerini bizim belirleyebilmemiz. Çünkü zamanımızı, dikkatimizi ve enerjimizi nereye verdiğimiz aslında hayatımızı nasıl yaşadığımızı da belirliyor.
Her insanın hedeflediği değişime doğru küçük adımlar atabilme potansiyeli olduğuna inanıyorum. Eğer dijital alışkanlıklarımız konusunda farkındalık kazanır ve davranışlarımızın sorumluluğunu almaya başlarsak bu kısır döngünün dışına çıkabiliriz.
