Video oyunları günümüzde yalnızca çocukların ve ergenlerin boş zaman etkinliği olmaktan çıkmış, farklı yaş gruplarından insanların sosyal ilişkiler kurduğu, rekabet ettiği, başarı deneyimi yaşadığı ve kendisini ifade ettiği dijital alanlara dönüşmüştür. Özellikle çevrim içi oyunların yaygınlaşmasıyla birlikte oyunlar, bireyin günlük yaşamının önemli bir parçası hâline gelebilmektedir. Ancak oyun oynama davranışının yaşamın diğer alanlarını geri plana itmeye başlaması, psikoloji açısından üzerinde durulması gereken bir durumdur.
Her yoğun oyun oynama davranışının bağımlılık olarak değerlendirilmesi doğru değildir. Bir kişinin uzun süre oyun oynaması tek başına psikolojik bir bozukluğa işaret etmez. Burada asıl önemli olan, oyun oynama davranışının bireyin yaşamındaki kontrolünü ne ölçüde etkilediğidir. Dünya Sağlık Örgütü, “oyun oynama bozukluğunu” (gaming disorder) Uluslararası Hastalık Sınıflandırması’nın 11. revizyonunda (ICD-11) bir sağlık durumu olarak tanımlamıştır. Bu tanımlamada oyun üzerindeki kontrolün azalması, oyuna diğer günlük etkinliklerden daha fazla öncelik verilmesi ve olumsuz sonuçlara rağmen oyun oynamanın devam etmesi temel özellikler arasında yer almaktadır (World Health Organization, 2019).
Bu noktada bağımlılık kavramının merkezinde “oyunun kendisi” değil, bireyin oyunla kurduğu ilişki bulunmaktadır. Bir kişi yoğun bir dönem boyunca günde birkaç saat oyun oynayabilir ve akademik, mesleki, sosyal ve ailevi sorumluluklarını sürdürebilir. Başka bir kişi ise daha kısa süre oyun oynadığı hâlde oyun nedeniyle derslerini ihmal edebilir, iş performansı düşebilir, sosyal ilişkilerinden uzaklaşabilir veya uyku düzenini bozabilir. Dolayısıyla oyun bağımlılığını anlamaya çalışırken yalnızca “kaç saat oynuyor?” sorusuna odaklanmak yetersiz kalmaktadır.
Oyunların çekiciliğinin arkasında psikolojik açıdan önemli mekanizmalar bulunmaktadır. Oyunlar bireye başarı, kontrol, ilerleme ve ödül deneyimi sunabilir. Bir seviyeyi tamamlamak, yeni bir karakterin veya ekipmanın kilidini açmak, sıralamada yükselmek ya da diğer oyuncuları yenmek kişide kısa süreli bir başarı ve tatmin duygusu yaratabilir. Özellikle çevrim içi oyunlarda ödüllerin değişken zamanlarda verilmesi, oyuncunun bir sonraki ödülü elde etmek için oyunda kalmasını teşvik edebilir. Bu durum, davranışsal bağımlılıkların anlaşılmasında kullanılan pekiştirme mekanizmalarıyla ilişkilendirilmektedir.
Bununla birlikte oyunlar yalnızca ödül mekanizması üzerinden açıklanamaz. Bazı bireyler için oyun dünyası gerçek yaşamda karşılanmakta zorlanan psikolojik ihtiyaçların geçici olarak karşılandığı bir alan hâline gelebilir. Gerçek yaşamda başarısızlık, yalnızlık, stres veya yetersizlik duygusu yaşayan bir kişi oyun içerisinde daha başarılı, güçlü veya sosyal açıdan kabul gören bir kimlik deneyimleyebilir. Bu nedenle oyun, yalnızca eğlence aracı olmaktan çıkarak kişinin olumsuz duygularından uzaklaşmak için kullandığı bir kaçış mekanizmasına dönüşebilir.
Özellikle stres ve olumsuz duygularla baş etme biçimi burada önem kazanmaktadır. Oyun oynamak bazı kişiler için günlük stresin azaltılmasına yardımcı olabilir. Ancak kişi üzüntü, kaygı, yalnızlık veya öfke gibi duygularla karşılaştığında sürekli olarak oyuna yönelmeye başlıyor ve gerçek yaşamındaki sorunlarla baş etmek yerine oyun dünyasına çekiliyorsa, oyun davranışı bir kaçınma stratejisine dönüşebilir. Bu durumda oyun, başlangıçta rahatlatıcı bir etkinlikken zaman içerisinde kişinin gerçek yaşamındaki sorunları daha da büyüten bir davranış hâline gelebilir.
Oyun bağımlılığının sonuçları yalnızca psikolojik alanla sınırlı değildir. Uyku düzeninin bozulması, fiziksel aktivitenin azalması, akademik veya mesleki performansın düşmesi ve sosyal ilişkilerin zayıflaması görülebilen sonuçlar arasındadır. Özellikle gece geç saatlere kadar oyun oynama alışkanlığı uyku süresini ve uyku düzenini etkileyebilir. Uyku bozukluğu ise gün içerisinde dikkat, motivasyon ve duygu düzenleme üzerinde olumsuz etkilere neden olarak bir kısır döngünün oluşmasına katkıda bulunabilir.
Sosyal ilişkiler açısından da benzer bir durum söz konusudur. Çevrim içi oyunların kişilere sosyal bağlantı kurma fırsatı sunduğu unutulmamalıdır. Bu nedenle oyun oynamayı doğrudan sosyal izolasyonla eşleştirmek doğru değildir. Bazı oyuncular oyunlar aracılığıyla arkadaşlarıyla iletişim kurmakta, ekip çalışması yapmakta ve sosyal aidiyet hissetmektedir. Sorun, çevrim içi ilişkilerin gerçek yaşam içerisindeki ilişkilerin neredeyse tamamının yerini almaya başlaması ve bireyin diğer sosyal alanlardan uzaklaşmasıyla ortaya çıkabilir.
Ergenlik döneminde ise konu daha farklı bir önem taşımaktadır. Bu dönem kimlik gelişimi, akran ilişkileri ve bağımsızlaşma açısından kritik bir süreçtir. Oyun dünyası ergenlere ait olma, başarı ve kimlik oluşturma konusunda çeşitli fırsatlar sunabilir. Ancak akademik sorumlulukların, aile ilişkilerinin ve yüz yüze sosyal etkileşimlerin sürekli olarak oyun lehine geri plana atılması gelişimsel açıdan çeşitli sorunlara yol açabilir. Bu nedenle ebeveynlerin yalnızca oyun süresine odaklanmak yerine çocuğun oyun dışındaki yaşamını da değerlendirmesi önemlidir.
Oyun bağımlılığı konusunda dikkat edilmesi gereken bir diğer nokta ise damgalamadır. “Tembel”, “asosyal” veya “iradesiz” gibi ifadeler kişinin yaşadığı sorunu açıklamak yerine onu daha da görünmez hâle getirebilir. Bağımlılık davranışlarının altında bulunan duygusal, sosyal ve bilişsel süreçleri anlamaya çalışmak daha işlevsel bir yaklaşımdır. Özellikle oyun davranışının hangi durumlarda arttığı, kişinin oyundan ne elde ettiği ve oyun oynamadığı zamanlarda hangi duygularla karşılaştığı değerlendirilmelidir.
Psikolojik açıdan bakıldığında temel soru “Ne kadar oyun oynuyorsun?” sorusundan ziyade “Oyun hayatındaki hangi ihtiyacı karşılıyor?” olabilir. Çünkü bazı bireyler için oyun eğlencedir, bazıları için sosyalleşme aracıdır, bazıları için başarı alanıdır; bazıları içinse günlük yaşamın yarattığı stres ve sorunlardan uzaklaşmanın bir yoludur. Aynı davranışın farklı bireylerde farklı psikolojik işlevlere sahip olması, oyun bağımlılığının değerlendirilmesinde bireysel farklılıkların önemini göstermektedir.
Sonuç olarak oyun oynamak tek başına problemli bir davranış değildir. Problem, oyun davranışının bireyin yaşamındaki kontrolünü ele geçirmesi ve kişinin eğitim, iş, uyku, sosyal ilişkiler ve diğer günlük sorumluluklarını belirgin biçimde etkilemesiyle ortaya çıkmaktadır. Dijital oyunları tamamen hayatın dışına çıkarmak yerine bireyin oyunla kurduğu ilişkinin niteliğini anlamak daha gerçekçi bir yaklaşım sunmaktadır. Çünkü günümüzde mesele oyunların hayatımızda olup olmaması değil, hayatımızdaki yerinin ne kadarını kapladığıdır.
Kaynakça
- American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Association Publishing.
- Brand, M., Wegmann, E., Stark, R., Müller, A., Wölfling, K., Robbins, T. W., & Potenza, M. N. (2019). The Interaction of Person-Affect-Cognition-Execution (I-PACE) model for addictive behaviors. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 104, 1–10. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2019.06.032
- King, D. L., Delfabbro, P. H., & Griffiths, M. D. (2018). Cognitive behavioral approaches to outpatient treatment of Internet gaming disorder. Journal of Clinical Psychology, 74(8), 1361–1374.
- World Health Organization. (2019). International Classification of Diseases 11th Revision (ICD-11): Gaming disorder. World Health Organization