Başarı günümüzde yalnızca ulaşmak istediğimiz bir hedef değil, çoğu zaman kendimizi değerlendirme biçimimize de dönüşüyor. İyi bir üniversite kazanmak, yüksek not almak, mezun olmadan staj bulmak, iyi bir işe girmek, kariyerde ilerlemek, yabancı dil öğrenmek, spor yapmak, üretken olmak ve bütün bunları yaparken sosyal hayatı da aksatmamak… Liste uzadıkça uzuyor. Bir noktadan sonra mesele yalnızca bir şeyleri başarmak olmaktan çıkıyor. Başarı bize kendimiz hakkında bir şey kanıtlamaya başlıyor: Yeterliyim, değerliyim, doğru yoldayım, geride kalmıyorum. Tam da bu nedenle bazı başarısızlıklar yalnızca moralimizi bozmaz; kendimizden şüphe etmemize neden olur. Bir sınavdan düşük not aldığımızda mesele bazen yalnızca o sınav değildir. Bir iş başvurusundan ret aldığımızda yalnızca bir fırsatı kaybetmiş gibi hissetmeyebiliriz. Zihnimizde daha ağır bir düşünce belirir: “Belki de düşündüğüm kadar iyi değilim.” Psikolojik açıdan kırılganlık tam burada başlar; çünkü başarısızlık artık yaşadığımız bir sonuç değil, kim olduğumuza dair verilmiş bir karar hâline gelir.
“Yapamadım” Nasıl “Yetersizim”e Dönüşüyor?
Bilişsel Davranışçı Terapi’ye göre yaşadığımız olaylarla hissettiğimiz duygular arasında çoğu zaman fark etmeden yaptığımız yorumlar bulunur. Örneğin bir sınavdan beklediğimizden düşük aldığımızı düşünelim. Gerçekte yaşanan şey oldukça nettir: “Bu sınavdan istediğim notu alamadım.” Fakat zihnimiz çoğu zaman burada durmaz. “Bu kadar çalışıp bunu aldıysam yeterince iyi değilim”, “Diğerleri yapabiliyorsa benim de yapabilmem gerekirdi”, “Böyle giderse istediğim yere ulaşamayacağım” gibi düşünceler devreye girebilir. Tek bir sonuç, birkaç saniye içerisinde bütün geleceğimiz ve hatta kimliğimiz hakkında bir yoruma dönüşebilir.
BDT açısından burada aşırı genelleme ve ya hep ya hiç düşünme gibi bilişsel çarpıtmalar görülebilir. Bir konuda istediğimiz sonucu alamadığımız için kendimizi bütün olarak başarısız ilan ederiz. Oysa “Bu sınav kötü geçti” demek yaşadığımız bir olayı tanımlar; “Ben başarısızım” demek ise kimliğimizi. Bu ayrım basit görünse de psikolojik açıdan oldukça önemlidir. Çünkü performans değişebilir, geliştirilebilir ve bağlama göre farklılaşabilir. Ancak kendimize yapıştırdığımız “başarısız”, “tembel” veya “yetersiz” gibi etiketler, geçici bir deneyimi kalıcı bir kimliğe dönüştürebilir.
Başarıya yüklediğimiz anlamın bir kısmı geçmiş deneyimlerimizden de gelebilir. Çocuklukta iyi not aldığımızda daha fazla övüldüysek, başarılı olduğumuzda daha görünür hâle geldiysek veya hata yaptığımızda yoğun eleştiriyle karşılaştıysak zamanla başarı ile kabul görme arasında bir bağlantı kurabiliriz. Bunun açık biçimde “Seni yalnızca başarılı olduğunda seviyorum” şeklinde söylenmesi gerekmez. “Sen zaten hep yüksek alırsın”, “Bu not sana hiç yakışmadı”, “Sen daha iyisini yapabilirdin” gibi tekrar eden mesajlar da kişide “Ben başarılı olan kişiyim” şeklinde bir kimlik oluşturabilir. Psikodinamik yaklaşımın süperego kavramı burada anlamlıdır. Süperego, içselleştirdiğimiz kurallar, idealler ve beklentilerle ilişkilidir. Yetişkin olduğumuzda artık yanımızda bize “Daha iyisini yapmalısın” diyen biri olmayabilir; çünkü bazen o ses çoktan kendi iç sesimiz hâline gelmiştir.
Bu nedenle bir sınavdan 90 alıp 90’a sevinmek yerine neden 100 olmadığını düşünebiliriz. Bir işi tamamladıktan sonra iyi yaptığımız taraflardan önce eksiklerimizi görebiliriz. Bir gün dinlendiğimizde bile “Bugün hiçbir şey yapmadım” diyerek suçluluk hissedebiliriz. Böylece hayat farkında olmadan sürekli devam eden bir performans değerlendirmesine dönüşebilir. Carl Jung’un persona kavramı da günümüzün başarı kültürünü anlamak açısından önemli bir pencere açar. Persona, dış dünyaya sunduğumuz sosyal kimliğimizdir. Bugün bunun dijital bir karşılığı da vardır: Instagram profilimiz, LinkedIn hesabımız, mezuniyet fotoğraflarımız, sertifikalarımız, çalıştığımız şirketler, gittiğimiz ülkeler ve aldığımız kabuller. Bunların hepsi dış dünyaya kim olduğumuza dair bir görüntü sunar. Sorun bu kimliklere sahip olmamız değil, zamanla yalnızca bu kimliklerden ibaret olduğumuza inanmamızdır.
Dışarıdan çok başarılı görünen biri aynı anda “Ben aslında ne yaptığımı bilmiyorum” diye düşünüyor olabilir. Akademik olarak başarılı biri tek bir düşük notla bütün kapasitesini sorgulayabilir. Jung’un Gölge kavramıyla düşündüğümüzde ise kabul etmekte zorlandığımız taraflarımız karşımıza çıkar: yorulan, kıskanan, motivasyonu düşen, ne istediğini bilmeyen veya başarısız olan tarafımız. Psikolojik bütünlük bu tarafların hiçbirine sahip olmamak anlamına gelmez; bunların da bize ait olduğunu kabul edebilmek gerekir. Çünkü sürekli güçlü görünmek zorunda hissettiğimizde, normal insani zorlanmalar bile bize kişisel bir kusurmuş gibi gelebilir.
Beynimiz Başarısızlığı Neden Bu Kadar Ciddiye Alıyor?
Başarısızlık karşısında yaşadığımız tepki yalnızca düşünsel değildir. Beynin tehdit, stres, öğrenme ve duygu düzenlemeyle ilişkili sistemleri de bu süreçte rol oynar. Amigdala, duygusal açıdan önemli ve potansiyel tehdit içeren uyaranların değerlendirilmesinde rol oynayan beyin yapılarından biridir. Ancak beynin tehdit olarak değerlendirdiği şeyin fiziksel olması gerekmez. Reddedilmek, dışlanmak, statü kaybetmek, önemli bir hedefte başarısız olmak veya sosyal olarak yetersiz hissetmek de güçlü stres tepkileriyle ilişkili olabilir. Özellikle başarıyı kimliğimizle güçlü biçimde birleştirmişsek olumsuz bir sonuç yalnızca “Bu olmadı” şeklinde algılanmayabilir; “Benimle ilgili bir problem olabilir” düşüncesini de tetikleyebilir.
Bu noktada prefrontal korteks planlama, karar verme, değerlendirme ve duygu düzenleme gibi süreçlerde önemli rol oynar. Ancak yoğun stres sırasında olaylara sakin ve geniş bir perspektiften bakmak zorlaşabilir. Bu nedenle çok istediğimiz bir yerden ret maili geldiğinde “Bu yalnızca bir başvuru, başka yollar da var” diye düşünmek teorik olarak kolay olsa da duygusal olarak böyle hissetmek daha zor olabilir. Sosyal reddedilme üzerine yapılan bazı nörobilimsel çalışmalar da sosyal acı ile fiziksel acının işlenmesinde görev alan bazı beyin sistemleri arasında kısmi örtüşmeler bulunduğunu göstermektedir. Yani başarısızlığın veya reddedilmenin “can yakması” yalnızca mecazi bir anlatım değildir.
Günümüzde bu deneyimi güçlendiren bir başka unsur da sosyal karşılaştırmadır. Telefonumuzu birkaç dakika açmamız yeterlidir. Biri yüksek lisansa kabul edilmiştir, biri yurtdışına taşınmıştır, biri hayalindeki işe başlamıştır, biri yeni bir proje paylaşmıştır. Sonra kendi hayatımıza dönüp “Herkes ilerliyor, ben neden hâlâ buradayım?” diye düşünebiliriz. Psikolojide yukarı yönlü sosyal karşılaştırma, kişinin kendisini kendisinden daha başarılı veya avantajlı gördüğü kişilerle karşılaştırmasını ifade eder. Bu bazen motive edici olabilir; ancak öz-değerimiz performansa çok bağlıysa yetersizlik hissini de artırabilir. Çünkü çoğu zaman başkalarının sonuçlarını kendi sürecimizle karşılaştırırız. Birinin kabul aldığı yeri görürüz ama kaç kez reddedildiğini bilmiyoruz. Yeni işini görürüz ama işsiz geçirdiği dönemi bilmiyoruz. Başarısını görürüz ama başlangıç koşullarını, desteğini, fırsatlarını veya şans faktörünü bilmiyoruz.
Yapmam Gerektiğini Biliyorum, Peki Neden Başlamıyorum?
Başarısızlık korkusunun en kafa karıştırıcı taraflarından biri bizi her zaman daha çok çalışmaya itmemesidir. Bazen tam tersine, dondurur. Pazartesi sınavımız olduğunu biliriz, masaya otururuz, bilgisayarı açarız ve “Beş dakika telefona bakayım” deriz. Ardından kahve yapar, masayı düzenler, çalışma programı hazırlar, nasıl daha verimli çalışabileceğimizi anlatan videolar izleriz. Günün sonunda ise asıl yapmamız gereken işe hâlâ başlamamış olabiliriz. Bu noktada kendimizi genellikle “tembel” olarak tanımlarız. Oysa psikolojik açıdan erteleme her zaman zaman yönetimi problemi değildir; bazı durumlarda bir duygu düzenleme problemi olabilir.
Çünkü görev yalnızca yapılması gereken bir iş değildir. Aynı zamanda “Ya yapamazsam?”, “Ya yetiştiremezsem?”, “Ya gerçekten yeterince iyi değilsem?” ihtimallerini de taşır. Çalışmaya başladığımız anda bu düşüncelerle karşılaşırız. Telefonu elimize aldığımızda ise birkaç dakikalığına rahatlarız. İşte beynin öğrenme sistemi açısından önemli nokta burada ortaya çıkar. Eğer bir davranış rahatsız edici bir duyguyu azaltıyorsa o davranışın gelecekte tekrarlanma ihtimali artabilir. Davranış psikolojisinde buna negatif pekiştirme denir. Zihin zaman içinde “Kaygı hissediyorum, görevden kaçıyorum ve rahatlıyorum” bağlantısını öğrenebilir.
Böylece görev kaygı yaratır, kaçınma kısa süreli rahatlatır, ardından suçluluk gelir ve görev daha da tehdit edici hâle gelir. Döngü şu şekilde ilerleyebilir: görev, kaygı, kaçınma, kısa süreli rahatlama, suçluluk, artan kaygı ve yeniden kaçınma. Bu nedenle bazen sorun gerçekten “motivasyonum yok” değildir. Asıl mesele, rahatsızlık hissederken de davranışa başlayabilmeyi öğrenmektir.
Burada beynin ödül ve motivasyon sistemleri de önemlidir. Uzun vadeli hedeflerin ödülü genellikle gecikmiştir. Bugün ders çalışırız, sonucunu haftalar sonra alırız. Bugün CV hazırlarız, başvurunun cevabı günler sonra gelir. Bugün spora başlarız, değişimi aylar sonra görürüz. Telefon ise çok daha hızlı ve düşük çabayla ulaşılabilen uyaranlar sunar. Bildirimler, mesajlar ve kısa videolar hemen erişilebilir olduğu için dikkatin kısa vadeli ödüle kayması şaşırtıcı değildir. Dopamin motivasyon, öğrenme ve ödül beklentisiyle ilişkili süreçlerde önemli rol oynar; ancak bunu basitçe “telefon dopamin salgılıyor” şeklinde açıklamak doğru değildir. Temel mesele, uzun vadede çok istediğimiz şey ile beynimizin o anda tercih ettiği şeyin her zaman aynı olmamasıdır.
Bu yüzden bazen kendimize “Ben iradesizim” demek yerine çevreyi değiştirmek daha işlevsel olabilir. Telefonu başka bir odada bırakmak, bildirimleri kapatmak, çalışma materyalini önceden hazırlamak veya görevi küçültmek yalnızca üretkenlik taktiği değildir; davranışın gerçekleşmesini kolaylaştıran çevresel düzenlemelerdir. “Bugün dört saat çalışacağım” yerine “On dakika başlayacağım” demek de görevin yarattığı psikolojik maliyeti azaltabilir.
Başarısızlık korkusuyla ilişkili başka bir süreç ise self-handicapping, yani kendini engellemedir. Örneğin bir sınava yeterince çalışmadığımızda sonuç kötü gelirse “Zaten çalışmamıştım” diyebiliriz. Bu cümle bazen “Elimden geleni yaptım ama yine de olmadı” ihtimalinden daha güvenli gelir. Çünkü ilk durumda başarısızlığı kapasitemize değil hazırlık eksikliğine bağlayabiliriz. Kısa vadede öz-değerimizi koruyan bu strateji, uzun vadede potansiyelimizi gerçekten kullanmamızı engelleyebilir. Sürekli “Yapabilirdim ama yapmadım” diyerek yeterliliğimiz hakkında olumlu ihtimali koruruz; fakat o ihtimali sınamaktan da kaçınırız.
Başarıyı Bir Kimlik Değil, Bir Veri Olarak Görmek
Başarısızlık korkusunu tamamen ortadan kaldırmak gerçekçi değildir. Önemli bir sınavdan önce kaygılanabilir, bir mülakatta reddedilmekten korkabilir veya çok istediğimiz bir hedef gerçekleşmediğinde üzülebiliriz. Ama bu duyguların davranışlarımızı tamamen yönetmesini engellemeyi öğrenebiliriz. Bunun ilk adımı sonucu kimlikten ayırmaktır. “Başarısızım” yerine “Bu girişim istediğim gibi sonuçlanmadı” demek küçük görünse de önemli bir bilişsel değişimdir. İlki kişiyi tanımlar, ikincisi yaşanan olayı.
Bir başka önemli soru ise “Neden çalışmıyorum?” yerine “Başlamayı düşündüğüm anda ne hissediyorum?” sorusunu sormaktır. Kaygı mı, mükemmel yapamama korkusu mu, yetersizlik hissi mi, sıkılma mı? Bazen davranışı değiştirebilmek için önce kaçtığımız duyguyu fark etmemiz gerekir. Aynı şekilde bir başarısızlık sonrasında “Bu sonuç benim hakkımda gerçekten ne kanıtlıyor?” diye sormak da düşünce ile gerçeği birbirinden ayırmaya yardımcı olabilir. “Bu işi alamadım” bir gerçektir; “Kimse beni istemiyor” ise bir yorumdur. “Bu sınavdan düşük aldım” gerçektir; “Ben akademik olarak yetersizim” yorumdur.
Burada amaç başarısızlığı küçümsemek veya kendimizi yapay biçimde olumlu düşünmeye zorlamak değildir. Amaç başarısızlığı doğru yere koymaktır. Bir sonuç bize yöntemimizin işe yaramadığını, daha fazla hazırlanmamız gerektiğini, farklı bir strateji denememizin daha uygun olacağını veya bazen hedefimizi yeniden değerlendirmemiz gerektiğini gösterebilir. Yani başarısızlık bilgi verebilir. Ancak tek başına değerimizi ölçemez.
“Başarılı olmak istiyorum” ile “Başarılı olmak zorundayım, yoksa yeterli değilim” aynı psikolojik yerden gelmez. İlkinde başarı bir hedeftir. İkincisinde ise başarı, öz-değerimizi kanıtlamamız gereken bir sınava dönüşür. Daha sağlam bir öz-değer algısı, kendimizi yalnızca aldığımız notlar, kabul edildiğimiz yerler, kazandığımız para veya üretken olduğumuz günler üzerinden değerlendirmemeyi gerektirir.
Çünkü bazı sınavlardan düşük not alacağız. Bazı başvurularımız reddedilecek. Bazı planlarımız gerçekleşmeyecek. Bazen bizden daha az çalıştığını düşündüğümüz biri bizden önce ilerleyecek. Bazen elimizden geleni yapıp yine de istediğimiz sonucu alamayacağız. Bunların hiçbiri kolay olmayacak. Fakat başarısızlığı bir kimlik olarak değil, bir veri olarak görebildiğimizde psikolojik olarak daha esnek bir yerde durabiliriz.
Belki de “Başaramazsam kimim?” sorusunun cevabı tam olarak burada başlıyor. Kimliğimiz, başarılarımızın toplamından daha geniştir. Ve bunu gerçekten anlamaya başladığımızda hedeflerimizden vazgeçmeyiz. Tam tersine, denemek biraz daha güvenli hâle gelir.
Çünkü artık bir hedefi kaybetmenin, kendimizi de kaybetmek anlamına gelmediğini biliriz.
Kaynakça
- Beck, A. T. (1976). Cognitive therapy and the emotional disorders. International Universities Press.
- Eisenberger, N. I. (2012). The neural bases of social pain: Evidence for shared representations with physical pain. Psychosomatic Medicine, 74(2), 126–135.
- Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations, 7(2), 117–140.
- Freud, S. (1961). The ego and the id (J. Strachey, Trans.). W. W. Norton & Company. (Original work published 1923)
- Jones, E. E., & Berglas, S. (1978). Control of attributions about the self through self-handicapping strategies: The appeal of alcohol and the role of underachievement. Personality and Social Psychology Bulletin, 4(2), 200–206.
- Jung, C. G. (1968). The archetypes and the collective unconscious (R. F. C. Hull, Trans.; 2nd ed.). Princeton University Press.
- Jung, C. G. (1971). Aion: Researches into the phenomenology of the self (R. F. C. Hull, Trans.; 2nd ed.). Princeton University Press.
- McComb, C. A., Vanman, E. J., & Tobin, S. J. (2023). A meta-analysis of the effects of social media exposure to upward comparison targets on self-evaluations and emotions. Media Psychology, 26(5), 612–635.
- Miller, E. K., & Cohen, J. D. (2001). An integrative theory of prefrontal cortex function. Annual Review of Neuroscience, 24, 167–202.
- Phelps, E. A., & LeDoux, J. E. (2005). Contributions of the amygdala to emotion processing: From animal models to human behavior. Neuron, 48(2), 175–187.
- Schultz, W. (2016). Dopamine reward prediction error coding. Dialogues in Clinical Neuroscience, 18(1), 23–32.
- Sirois, F. M. (2023). Procrastination and stress: A conceptual review of why context matters. International Journal of Environmental Research and Public Health, 20(6), 5031.
- Sirois, F. M., & Pychyl, T. A. (2013). Procrastination and the priority of short-term mood regulation: Consequences for future self. Social and Personality Psychology Compass, 7(2), 115–127.
- Wang, J.-L., Wang, H.-Z., Gaskin, J., & Hawk, S. (2017). The mediating roles of upward social comparison and self-esteem and the moderating role of social comparison orientation in the association between social networking site usage and subjective well-being. Frontiers in Psychology, 8, Article 771.
