Spike Jonze’un 2013 yapımı Her, ilk bakışta insan ile yapay zekâ arasındaki sıra dışı bir aşk hikâyesi gibi görünmektedir. Ancak filmi yalnızca teknolojik gelişmelerin romantik ilişkilere olası etkileri üzerinden değerlendirmek, insanın erken dönem gelişimsel ihtiyaçlarına ilişkin önemli bir boyutu gözden kaçırmak anlamına gelir. Her, ayrılık, yakınlık, bağımlılık ve kayıp deneyimlerinin yetişkinlikte nasıl yeniden örgütlenebildiğini gösteren güçlü bir psikolojik anlatıdır. Margaret Mahler’in ayrılma-bireyleşme kuramı açısından bakıldığında Theodore ile Samantha arasındaki ilişki, erken nesne ilişkilerinin yetişkin yaşamında yeniden sahnelenmesine dair dikkat çekici bir örnek sunmaktadır.
Samantha: Bir Sevgili mi, Yeniden Bulunmuş Bir Sembiyotik Nesne mi?
Mahler’e göre yaşamın ilk aylarında bebek ile bakım veren arasında simbiyotik bir birliktelik yaşanır. Bu dönemde çocuk, kendisi ile bakım veren arasında belirgin sınırlar kuramaz. Sağlıklı gelişim, zaman içerisinde bakım verenin ayrı bir varlık olarak algılanması ve onun güven verici temsilinin içselleştirilmesiyle mümkün olur (Mahler, Pine ve Bergman, 1975). Film başladığında Theodore’u boşanma sürecinin ardından yoğun bir yalnızlık içinde görürüz. Eski eşi Catherine ile ilişkisi hukuki olarak sona ermek üzere olsa da psikolojik düzeyde ayrılık henüz tamamlanabilmiş değildir. Samantha’nın yaşamına girmesiyle birlikte Theodore yeniden canlılık kazanmaya başlar. Samantha onu dinler, hatırlar, merak eder ve ihtiyaç duyulduğunda her zaman ulaşılabilir görünür. Onun bir bedene sahip olmaması, ilişkiyi daha güvenli hale getirir. Samantha kapıyı çarpıp çıkamaz, yüzünü çeviremez ya da fiziksel olarak uzaklaşamaz. Bu yönüyle Samantha’nın yalnızca romantik bir partner değil, Theodore’un erken dönem güvenli birliktelik deneyimlerine yönelik özlemini karşılayan sembiyotik bir nesne işlevi gördüğü düşünülebilir.
Yakınlaşma Krizi ve Ayrılık Kaygısı
Mahler’in ayrılma-bireyleşme sürecinde tanımladığı yakınlaşma alt evresi, bağımsızlık arzusu ile yeniden yakınlık kurma ihtiyacı arasındaki çatışmayı içerir. Çocuk dünyayı keşfetmek isterken aynı zamanda bakım verenin güvenli alanına geri dönme gereksinimi hisseder. Theodore’un ilişkilerindeki örüntü de bu çatışmayı anımsatmaktadır. Gerçek insan ilişkilerinin getirdiği belirsizliklerden kaçınırken, yoğun bir duygusal temas arayışı içindedir. Eski eşi Catherine’in restorandaki konuşmaları bu durumu görünür kılar. Catherine, Theodore’un kendisinden hiçbir şey talep etmeyen bir işletim sistemiyle ilişki yaşadığını söyleyerek, onun gerçek yakınlığın getirdiği kırılganlıktan uzak durduğunu ima eder. Ancak Samantha zamanla değişmeye başlar. Başka yapay zekâlarla iletişim kurar, yeni ilgi alanları geliştirir ve Theodore’a aynı anda yüzlerce kişiyle ilişki yaşadığını açıklar. Theodore için sarsıcı olan yalnızca kıskançlık değildir; idealize ettiği nesnenin kendisinden bağımsız bir yaşama sahip olduğunu fark etmektir.
Kayıp Nesneyle Veda
Mahler’e göre ruhsal olgunlaşmanın önemli göstergelerinden biri, sevilen nesnenin fiziksel olarak yanında olmadığı durumlarda bile onun güven veren temsilini sürdürebilmektir. Filmin sonunda Samantha’nın gidişi, Theodore’u yeniden kayıp deneyimiyle karşı karşıya bırakır. Ancak bu kez Theodore’un tepkisi farklıdır. Catherine’e yazdığı mektupta suçlama ya da öfke yoktur. İlişkinin hem güzel hem de acı veren yanlarını aynı anda kabul edebilmektedir. Belki de Theodore’un gerçek bireyleşme süreci, Samantha’yı bulduğu anda değil, Samantha’nın yokluğuna dayanabildiği anda başlamaktadır.
Sonuç
Her, yapay zekâ ile insan arasındaki sıra dışı bir aşk hikâyesinden çok daha fazlasını anlatmaktadır. Film, erken dönem bakım veren ilişkilerinin yetişkinlikte nasıl yeniden canlandırılabileceğini ve bireyin ayrılık deneyimlerine nasıl anlam verdiğini göstermektedir. Mahler’in perspektifinden bakıldığında Samantha, Theodore’un sevdiği bir kadın olmanın ötesinde, kayıp nesnenin yerine geçen ve ayrılık kaygısını düzenleyen psikolojik bir yapı olarak karşımıza çıkmaktadır. Ancak film, büyümenin kusursuz bir nesne bulmakla değil; sevilen nesnenin ayrı bir varlık olduğunu kabul edebilmekle mümkün olduğunu da hatırlatmaktadır.
Kaynakça
- Mahler, M. S., Pine, F., & Bergman, A. (1975). The Psychological Birth of the Human Infant: Symbiosis and Individuation.
