“Hayır.”
İki heceden oluşan bu kelime, bazı insanlar için söylenmesi en zor kelimelerden biridir.
Belki siz de kendinizi daha önce buna benzer durumların içinde bulmuşsunuzdur. Yorucu bir günün sonunda dinlenmeye ihtiyacınız olmasına rağmen bir arkadaşınızın isteğini geri çevirememek… İş yerinde üzerinizde zaten yeterince sorumluluk varken yeni bir görevi kabul etmek… Ya da sırf karşı taraf kırılmasın diye istemediğiniz bir buluşmaya gitmek…
Dışarıdan bakıldığında bunlar çoğu zaman kibarlık, yardımseverlik ya da fedakârlık olarak değerlendirilir. Empati kurabilmek ve gerektiğinde başkalarına destek olmak elbette sağlıklı ilişkilerin önemli parçalarıdır. Ancak bu davranışlar sürekli hâle geldiğinde ve kişi kendi ihtiyaçlarını sistematik olarak ikinci plana atmaya başladığında, yardımseverlik ile kendini ihmal etmek arasındaki çizgi giderek silikleşebilir.
Son yıllarda sosyal medyada sıkça duyduğumuz people pleasing kavramı da tam olarak bu noktaya işaret eder. People pleasing; kişinin başkalarının ihtiyaçlarını, beklentilerini ve onayını kendi ihtiyaçlarının önüne koyması, çoğu zaman reddedilme korkusu ya da çatışmadan kaçınma isteğiyle hareket etmesi olarak tanımlanabilir.
İlk bakışta bu davranışlar oldukça olumlu görünebilir. Çünkü people pleaser bireyler genellikle uyumlu, düşünceli, anlayışlı ve yardımsever olarak tanımlanırlar. Çevrelerindeki insanlar onlara güvenebilir, her zaman destek isteyebileceklerini bilirler. Ancak çoğu zaman görünmeyen bir gerçek vardır: Bu kişiler başkalarının ihtiyaçlarını karşılarken kendi ihtiyaçlarını fark etmekte giderek zorlanırlar.
Yardımseverlik mi, Onay Arayışı mı?
İnsan sosyal bir varlıktır. Beğenilmek, kabul görmek ve ait hissetmek hepimizin temel psikolojik ihtiyaçları arasındadır. Sorun, bu ihtiyacın kişinin benlik değerini belirleyen tek ölçüt hâline gelmesiyle başlar.
Şema terapi yaklaşımında bu durum, onay arayıcılık (approval-seeking) ve özveri (self-sacrifice) şemalarıyla açıklanmaktadır. Onay arayıcılık şemasında kişi, kendi değerini büyük ölçüde başkalarının onu nasıl gördüğü üzerinden değerlendirir. Özveri şemasında ise kişi, başkalarının ihtiyaçlarını kendi ihtiyaçlarının önüne koymayı alışkanlık hâline getirir ve bunu yapmadığında yoğun suçluluk hissedebilir.
Bu nedenle people pleasing yalnızca “iyi biri olmak” değildir. Çoğu zaman “Beni sevmeye devam etsinler.”, “Kimse bana kızmasın.”, “Hayır dersem bencil görünürüm.” gibi görünmez düşünceler tarafından beslenir.
People Pleasing İlişkileri Gerçekten Güçlendirir mi?
İlk bakışta people pleasing davranışı ilişkileri koruyor gibi görünebilir. Sürekli anlayış göstermek, kimseyi kırmamak ve çatışmalardan kaçınmak kısa vadede ortamın sakin kalmasını sağlayabilir. Ancak uzun vadede bu durum, sağlıklı bir ilişkinin temelini oluşturan dürüst iletişimi zayıflatabilir.
Çünkü kişi gerçek düşüncelerini ve ihtiyaçlarını ifade etmek yerine, karşı tarafın beklentilerine göre hareket etmeye başlar. Bir süre sonra ilişkide görünen kişi ile gerçek kişi arasında bir mesafe oluşabilir. Karşı taraf, aslında sizin gerçekten ne istediğinizi ya da ne hissettiğinizi hiç öğrenemeyebilir.
Daha da önemlisi, sürekli kendi ihtiyaçlarını erteleyen kişiler zamanla biriken yorgunluk, kırgınlık ve hayal kırıklığı yaşayabilir. Bu duygular bazen aniden öfke patlamalarıyla, bazen de ilişkiden sessizce uzaklaşmayla sonuçlanabilir. Oysa sağlıklı ilişkiler yalnızca uyum üzerine değil; karşılıklı dürüstlük, sınır koyabilme ve ihtiyaçları açıkça ifade edebilme üzerine de kuruludur.
Neden “Hayır” Demek Bu Kadar Zor Gelebilir?
Birçok kişi “hayır” demekte zorlandığını söyler. Ancak çoğu zaman zor olan kelimenin kendisi değildir; o kelimeyi söyledikten sonra ne olacağını düşünmektir.
“Ya bana kırılırsa?” “Ya beni artık eskisi kadar sevmezse?” “Ya bencil olduğumu düşünürse?” Bu düşünceler, kişinin henüz “hayır” demeden yoğun bir suçluluk hissetmesine neden olabilir. Sonuç olarak kişi kendi ihtiyacını geri plana atmayı daha güvenli bir seçenek olarak görebilir.
Oysa insanların sınır koyması, ilişkilerin doğal ve sağlıklı bir parçasıdır. Her isteği kabul etmek zorunda olmadığımız gibi, her talebi reddetmek de bizi kötü biri yapmaz. Sağlıklı sınırlar, hem kişinin kendisini korumasına hem de ilişkilerin daha gerçekçi ve dengeli olmasına katkı sağlar.
Kendimizi de Aynı Şefkatle Dinleyebiliyor muyuz?
People pleasing davranışı olan birçok kişi çevresindeki insanların ihtiyaçlarını fark etmekte oldukça başarılıdır. Bir arkadaşının ses tonundaki değişikliği, bir aile üyesinin üzüntüsünü ya da bir iş arkadaşının stresini kolayca anlayabilir. Ancak aynı hassasiyeti kendilerine göstermekte zorlanabilirler.
Yorgun olduklarını fark etseler bile dinlenmeyi erteleyebilir, istemedikleri bir şeyi kabul ederken hissettikleri rahatsızlığı görmezden gelebilir ya da yalnızca başkalarının mutlu olmasına odaklanabilirler.
Belki de bazen kendimize de şu soruyu sormamız gerekir: “Bugün benim neye ihtiyacım var?” Bu soru ilk bakışta basit gibi görünse de, uzun zamandır kendi ihtiyaçlarını geri planda tutan biri için cevaplaması en zor sorulardan biri olabilir.
Bu Eğilim Nasıl Gelişir?
People pleasing davranışı tek bir nedenle ortaya çıkmaz. Kişilik özellikleri, yaşam deneyimleri ve öğrenilmiş ilişki örüntüleri bu süreçte birlikte rol oynar.
Özellikle çocukluk döneminde sevginin ve kabulün belirli davranışlara bağlı olduğu ortamlarda büyüyen bireyler, zamanla “İnsanları memnun edersem değerliyim.” inancını geliştirebilirler. Sürekli eleştirilen, yüksek beklentilerle büyüyen ya da aile içinde “sorun çıkarmayan çocuk” rolünü üstlenen bireyler yetişkinlikte de benzer ilişki örüntülerini sürdürebilir. Şema terapi literatürü de erken dönem yaşantılarının bu tür bilişsel örüntülerin oluşumunda önemli rol oynadığını vurgulamaktadır.
Elbette bu deneyimleri yaşayan herkes people pleaser olmaz. Ancak bu yaşantılar, kişinin sınır koymasını ve kendi ihtiyaçlarını ifade etmesini zorlaştırabilir.
“Evet” Demenin Görünmeyen Bedeli
People pleasing kısa vadede çatışmaları azaltıyor gibi görünse de uzun vadede ciddi bir duygusal yük oluşturabilir. Kişi zamanla kendi isteklerini fark etmekte zorlanabilir. “Ben ne istiyorum?” Bu soru bile bazen cevaplanması güç bir hâl alabilir.
Çünkü uzun yıllardır başkalarının beklentilerine göre karar veren biri için kendi ihtiyaçlarını tanımak kolay değildir. Araştırmalar, kronik people pleasing eğiliminin kaygı, duygusal tükenmişlik, düşük benlik saygısı ve psikolojik iyi oluşta azalma ile ilişkili olabileceğini göstermektedir.
Üstelik kişi çoğu zaman bunu fark etmez. Yorgun hisseder. Kırgın hisseder. Değersiz hisseder. Ama nedenini açıklayamaz. Çünkü sorun çoğu zaman “çok yardım etmek” değildir. Sorun, yardım etmediğinde kendini kötü hissetmeye başlamaktır.
Peki Bu Döngü Değişebilir mi?
Evet. Ancak bunun ilk adımı daha fazla fedakârlık yapmak değil, kendi davranışlarımızın arkasındaki motivasyonu fark etmektir. Bir dahaki sefere birine “evet” demeden önce yalnızca birkaç saniye durup kendinize şu soruyu sormayı deneyebilirsiniz: “Bunu gerçekten istediğim için mi yapıyorum, yoksa hayır dersem suçluluk hissedeceğim için mi?” Bu küçük farkındalık, otomatikleşmiş davranış örüntülerini değiştirebilmenin ilk adımı olabilir.
İkinci adım ise sınır koymayı öğrenmektir. Sınır koymak çoğu zaman yanlış anlaşılır. Oysa sınır koymak insanları reddetmek değildir. İlişkileri bitirmek değildir. Bencil olmak hiç değildir. Sınır koymak; hem kendi ihtiyaçlarını hem de karşındaki kişinin ihtiyaçlarını aynı anda görebilmektir.
Bazen yalnızca şu cümleyi kurabilmek bile yeterlidir: “Şu an yardımcı olamayacağım.” “Bunu düşünmek için zamana ihtiyacım var.” “Bu benim için uygun değil.”
Sonuç
Başkalarını önemsemek, empati kurmak ve gerektiğinde destek olmak insan ilişkilerinin en değerli parçalarındandır. Ancak psikolojik sağlık yalnızca başkalarına gösterdiğimiz anlayışla değil, kendimize gösterdiğimiz anlayışla da şekillenir.
Belki de kendimize sormamız gereken en önemli soru şudur: Başkalarına gösterdiğim özeni, kendime de gösterebiliyor muyum? Çünkü sağlıklı ilişkiler, sürekli kendinden veren insanların değil; gerektiğinde “evet” diyebilen kadar “hayır” da diyebilen insanların kurduğu ilişkilerdir.
