Kapıyı kilitlediğinden emin olmak için üç kez geri dönmek, elini yıkarken “yeterince temiz mi” diye kendine tekrar tekrar sormak… Bu davranışlar bazen sadece bir alışkanlık, bazen de Obsesif Kompulsif Bozukluğun (OKB) habercisi olabilir. Peki aradaki çizgi nerede?
OKB Nedir? OKB, kişinin istemediği halde zihnine tekrar tekrar giren, rahatsızlık veren düşünceler (obsesyonlar) ile bu düşüncelerin yarattığı kaygıyı azaltmak için yapılan tekrarlayıcı davranışlar veya zihinsel eylemlerden (kompulsiyonlar) oluşan bir bozukluktur. Amerikan Psikiyatri Birliği’nin sınıflandırmasında OKB, kaygı bozukluklarından ayrı, kendine özgü bir tanı kategorisinde ele alınmaktadır; çünkü hem klinik seyri hem de altta yatan nöropsikolojik mekanizmaları farklılık göstermektedir (American Psychiatric Association [APA], 2022).
Obsesyonlar genellikle bulaşma, simetri, zarar verme veya ahlaki/dinî kaygılar etrafında şekillenirken, kompulsiyonlar bu düşünceleri “nötralize etmeye” yarayan yıkanma, kontrol etme, sayma veya sıralama gibi ritüellerdir. Yetişkinlerde ve Çocuklarda Günlük Hayattaki Görünümü Yetişkinlerde OKB genellikle işlevselliği bozacak düzeyde zaman alır; ocak düğmesini defalarca kontrol etmek, bir e-postayı göndermeden önce onlarca kez okumak, simetrik olmayan bir masayı düzeltmeden edememek gibi örnekler günlük yaşamı zorlaştırabilir. Çocuklarda ise tablo biraz farklı ilerler: “şanslı sayılar” kullanma, belirli bir sırayla giyinme veya ebeveyninin bir cümleyi tam olarak aynı şekilde tekrarlamasını isteme gibi ritüeller sıkça görülür (Boileau, 2011).
Çocuk bu davranışları çoğunlukla “kötü bir şey olmasın diye” yaptığını ifade eder, ancak yaşına bağlı olarak bunu tam anlamlandıramayabilir. Çocuklarda OKB Var mı, Nasıl Anlaşılır? Evet, OKB çocukluk döneminde de görülebilir.
Literatür taramaları, pediatrik OKB’nin görülme sıklığının yaklaşık %2-4 arasında değiştiğini ve ortalama başlangıç yaşının 7,5 ile 12,5 yaş arasında yoğunlaştığını göstermektedir; bu da bozukluğun yaşam boyu görülme sıklığında çocukluk ve genç yetişkinlik olmak üzere iki ayrı zirveye işaret etmektedir (Boileau, 2011). Amerikan Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi Akademisi’nin uygulama kılavuzu da benzer şekilde, çocukluk çağı OKB’sinde erkeklerin kızlara oranla daha sık etkilendiğini ve tanının ortalama olarak semptom başlangıcından 2-3 yıl sonra konulabildiğini vurgulamaktadır (Geller & March, 2012). Çocuklarda tanı koymayı zorlaştıran nokta, gelişimsel olarak “normal” kabul edilen ritüelistik davranışlarla (örneğin belirli bir oyuncakla uyuma, tekrarlayan oyunlar) klinik obsesyon-kompulsiyonların iç içe geçebilmesidir.
Ayırt edici temel ölçüt, davranışın süresi, yoğunluğu ve işlevselliğe verdiği zarardır: günde bir saatten fazla zaman alan, okula gitmeyi, arkadaşlık kurmayı veya aile içi ilişkileri engelleyen ritüeller klinik açıdan değerlendirilmelidir (APA, 2022). “OKB Eğilimli Çocuk” Ne Demektir? Bu ifade, klinik tanı almamış ama mükemmeliyetçilik, aşırı düzen ihtiyacı ve belirsizliğe tahammülsüzlük gibi bilişsel özellikler taşıyan çocukları tanımlamak için kullanılan, literatürde daha çok “alt-eşik (subklinik) obsesif-kompulsif belirtiler” başlığı altında incelenen bir kavramdır.
Çocukluk çağında başlayan vakaların önemli bir kısmının zamanla tamamen geriler ya da klinik eşiğin altına inebildiği bilinmektedir (Geller & March, 2012). Bu nedenle bu tür özellikler taşıyan çocuklarda erken farkındalık ve destekleyici aile tutumu, ileride belirtilerin klinik düzeye çıkmasını önlemede koruyucu bir rol oynayabilir. Peki, Her Belirti OKB mi Anlamına Gelir?
Hayır. Tekrarlayan düşünce ya da davranış tek başına tanı koydurmaz. Sınav öncesi kalemleri sıraya dizmek, batıl inançlara bağlı küçük ritüeller ya da geçici stres dönemlerinde artan kontrol davranışları, OKB’den ziyade normal gelişimsel veya durumsal tepkiler olabilir.
Tanı için obsesyon ve kompulsiyonların belirgin sıkıntıya yol açması, günde bir saatten fazla zaman alması ya da kişinin akademik, sosyal veya ailevi işlevselliğini bozması gerekmektedir (APA, 2022). Bu nedenle kendi kendine tanı koymak yerine klinik değerlendirme esastır. OKB’yi Tetikleyen Faktörler Literatür, OKB’nin çok faktörlü bir etiyolojiye sahip olduğuna işaret etmektedir: genetik yatkınlık, frontal-striatal beyin devrelerindeki işlev farklılıkları ve ailesel yüklenim bu faktörlerin başında gelir (Boileau, 2011).
Bunların yanı sıra, bazı çocukluk çağı OKB vakalarının ani ve dramatik biçimde, bir streptokok enfeksiyonunu takiben ortaya çıkabildiği; bu tabloya “Streptokok Enfeksiyonlarıyla İlişkili Pediatrik Otoimmün Nöropsikiyatrik Bozukluklar” (PANDAS) adı verildiği bilinmektedir (Swedo ve ark., 1998). Stresli yaşam geçişleri (okul değişikliği, kayıp, hastalık) de var olan yatkınlığı bulunan bireylerde belirtileri tetikleyebilmektedir. OKB’li Bireylerle İletişim Nasıl Olmalı?
Yakınların OKB’li bireyin ritüellerine dahil olması ya da sürekli güvence vermesi -literatürde “aile uyumu” (family accommodation) olarak adlandırılan bu davranış- kısa vadede rahatlatıcı görünse de uzun vadede belirtilerin şiddetini artırdığı ve tedaviye yanıtı olumsuz etkilediği gösterilmiştir (Storch ve ark., 2007; Strauss ve ark., 2015). Bunun yerine sabırlı, yargılamayan bir tutum benimsemek, kişinin duygusunu meşrulaştırmak ve profesyonel desteğe yönlendirmek önerilen yaklaşımdır. Bilişsel Davranışçı Terapi’nin bir alt türü olan Maruz Bırakma ve Tepki Önleme (ERP), hem yetişkin hem çocuk OKB’sinde altın standart tedavi olarak kabul edilmekle birlikte, bireylerin yaklaşık yarısının tam remisyona ulaşamadığı da bilinmektedir; bu da tedaviye eşlik eden aile desteğinin önemini artırmaktadır (Leeuwerik ve ark., 2022).
Sonuç olarak OKB, sadece “titizlik” ya da “düzenlilik” değil, kişinin yaşam kalitesini ciddi biçimde etkileyebilen klinik bir tablodur. Erken fark edilme, doğru bilgi ve destekleyici bir çevreyle bu döngü kırılabilir.
Kaynakça
- American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.).
- Boileau, B. (2011). A review of obsessive-compulsive disorder in children and adolescents. Dialogues in Clinical Neuroscience, 13(4), 401–411.
- Geller, D. A., & March, J. (2012). Practice parameter for the assessment and treatment of children and adolescents with obsessive-compulsive disorder. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 51(1), 98–113. https://doi.org/10.1016/j.jaac.2011.09.019
- Leeuwerik, T., Caradonna, G., Cavanagh, K., Forrester, E., Jones, A.-M., Lea, L., Rosten, C., & Strauss, C. (2022). A thematic analysis of barriers and facilitators to participant engagement in group exposure and response prevention therapy for obsessive–compulsive disorder. Psychology and Psychotherapy: Theory, Research and Practice, 96(1), 1–17. https://doi.org/10.1111/papt.12430
- Storch, E. A., Geffken, G. R., Merlo, L. J., Jacob, M. L., Murphy, T. K., Goodman, W. K., Larson, M. J., Fernandez, M., & Grabill, K. (2007). Family accommodation in pediatric obsessive–compulsive disorder. Journal of Clinical Child & Adolescent Psychology, 36(2), 207–216.
- Strauss, C., Hale, L., & Stobie, B. (2015). A meta-analytic review of the relationship between family accommodation and OCD symptom severity. Journal of Anxiety Disorders, 33, 95–102.
- Swedo, S. E., Leonard, H. L., Garvey, M., Mittleman, B., Allen, A. J., Perlmutter, S., Lougee, L., Dow, S., Zamkoff, J., & Dubbert, B. K. (1998). Pediatric autoimmune neuropsychiatric disorders associated with streptococcal infections: Clinical description of the first 50 cases. American Journal of Psychiatry, 155(2), 264–271.
