Bir anı gerçekten geçmişte kalır mı? Üzerinden yıllar geçmesine rağmen bir sesle irkilmek, bir bakış karşısında boğazımızın düğümlenmesi ya da nedenini tam olarak açıklayamadığımız bir anda kalbimizin hızlanması, geçmişin yalnızca zihinde saklanmadığını düşündürür. Bazen zihin “bitti” derken beden hâlâ aynı hikâyeyi anlatmaya devam eder.
EMDR’nin geliştiricisi Francine Shapiro, “Acı Anıları Silmek” adlı kitabında, bugün verdiğimiz bazı yoğun ve otomatik tepkilerin “işlenmemiş anılarla” ilişkili olabileceğini anlatır. Shapiro’ya göre, yaşadığımız deneyimler yalnızca olayların görüntülerinden ibaret değildir; onlara eşlik eden duygular, düşünceler ve bedensel duyumlar da bellek ağlarının bir parçası hâline gelir. Bu nedenle, geçmişte yaşanan bir olay bilinçli olarak hatırlanmasa bile onunla bağlantılı bir durum, bugünde eski bir tepkiyi harekete geçirebilir.
Dışarıdan mantıksız görünen bir tepki, nedensiz olmak zorunda değildir. Shapiro’nun ifadesiyle, “Boşlukta var olan hiçbir şey yoktur.” Bazen kişi bugün güvende olduğunu bilir; yine de bedeni tehlikedeymiş gibi tepki verir. Çünkü istemsiz duygusal ve bedensel tepkilerimiz her zaman bilinçli akıl yürütmeyle hareket etmez. Geçmiş deneyimlerle şekillenen bellek ağları, bugünkü bir durumla karşılaştığında eski bir alarmı yeniden harekete geçirebilir. Belki de bu yüzden bazı tepkilerimiz aklımıza mantıksız gelirken bedenimize son derece tanıdık gelir.
Tam da bu noktada beden devreye girer. Omuzların gerilmesi, midenin kasılması, nefesin değişmesi ya da kalp atışlarının hızlanması bazen yalnızca içinde bulunduğumuz ana verilen tepkiler değildir. Shapiro, beyin, zihin ve beden arasında sürekli bir etkileşim olduğunu vurgular. Beyinde depolanan rahatsız edici fiziksel duyumlar ve duygular, işlenmemiş anılarla bağlantılı olarak otomatik biçimde ortaya çıkabilir. Hatta tek bir sözcük bile geçmiş çağrışımlar aracılığıyla bedensel bir tepki yaratabilir.
Peki, bu durumda EMDR ne yapar? Açılımı “Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme” olan EMDR, rahatsız edici deneyimlerin bellekte daha uyumlu biçimde işlenmesini hedefleyen bir psikoterapi yaklaşımıdır. Buradaki önemli nokta şudur: EMDR’nin amacı anıyı silmek değildir. Yaşanan olay geçmişten çıkarılamaz; ancak olayın bugün hâlâ yaşanıyormuş gibi hissedilmesine neden olan yoğun duygu, düşünce ve bedensel tepkiler dönüşebilir. Shapiro bunu, eski ve takılıp kalmış deneyimlerin “hazmedilmesi” olarak açıklar. Böylece kişi geçmişi hatırlayabilir, fakat artık aynı anının yönlendirdiği otomatik tepkilerin içinde sıkışıp kalmayabilir.
Kitapta anlatılan örneklerden biri, topluluk önünde konuşurken yoğun kaygı yaşayan Benjamin’dir. Yetişkin yaşamında başarılı olmasına rağmen sunum yapacağı zaman bedeni sanki gerçek bir tehlikeyle karşı karşıyaymış gibi tepki verir. Terapi sürecinde bu tepkinin çocukluk yıllarındaki korku ve utanç içeren deneyimlerle bağlantılı olduğu görülür. Bugünkü sunum, geçmişteki deneyimin kendisi değildir; fakat benzer bir durum eski bellek ağını harekete geçirmektedir.
Yine de her bedensel belirtiyi geçmiş travmalara bağlamak doğru değildir. Fiziksel yakınmalar uygun tıbbi değerlendirmeyi gerektirir ve EMDR her sorunun çözümü değildir. Shapiro da yaklaşımın fiziksel bir hastalığı ortadan kaldırmayacağını açıkça belirtir. Ancak yaşanan bir olayın ardından bedenin verdiği tepki, geçmiş sona ermesine rağmen devam ediyorsa psikolojik süreçleri de düşünmek anlamlı olabilir.
Öyleyse beden unutur mu? Belki soru, unutup unutmamasından çok, neyi hâlâ “şimdi” olarak yaşadığıdır. Geçmiş değişmez; fakat geçmişin bugünkü bedenimizde nasıl yankılandığı değişebilir. EMDR’nin sunduğu temel fikir de burada yatar: Anı kalabilir, ama alarmın sonsuza dek çalması gerekmez.
