Bir okulda bir suç aletinin çocuğun elinde ölümcül bir araca dönüşmesi, yalnızca güvenlik önlemlerini değil, insan davranışının nasıl şekillendiğini de sorgulamamızı gerektirir. Öğrenmek, arkadaşlık kurmak ve geleceğe hazırlanmak için bulunulan bir yerde şiddetin ortaya çıkması, toplumun en temel güven alanlarından birini sarsar. Üstelik geride yalnızca fiziksel yaralanmalar değil; kayıplar, korku, güvensizlik ve uzun süre etkisini sürdürebilecek psikolojik izler bırakır.
Böyle olayların ardından sıkça sorulan sorulardan biri şudur: Bir çocuk bunu nasıl yapabilir? Bu sorunun yanıtını ararken iki uç arasında sıkışmamak gerekir. Saldırıyı gerçekleştiren çocuğu yalnızca doğuştan kötü biri olarak görmek, davranışın arka planını anlamamızı engeller. Onu yaşadıkları nedeniyle şiddete sürüklenmiş, dolayısıyla anlaşılması ve korunması gereken bir mağdur olarak konumlandırmak ise eylemin ağırlığını ve mağdurların yaşadıklarını geri plana itebilir. Oysa psikolojik açıdan anlamak ile mazur görmek aynı şey değildir. Bir davranışın nasıl ortaya çıktığını incelemek, o davranışın sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Tam tersine, şiddetin hangi koşullarda mümkün hâle gelebildiğini anlamak, benzer olayların önlenebilmesi için gereklidir. Buradaki temel soru yalnızca bir çocuğun ne yaşadığı değil; öfke, çatışma, güç ve başkalarına zarar verme arasındaki ilişkinin onun dünyasında nasıl kurulduğudur.
Öfke Neden Her Zaman Şiddete Dönüşmez?
Öfke, insanın engellenme, tehdit algılama veya haksızlığa uğradığını düşünme gibi durumlarda yaşayabildiği doğal bir duygudur. Ancak öfke hissetmek ile şiddete başvurmak arasında önemli bir ayrım vardır. İnsanlar benzer duygusal deneyimler yaşayabilir, fakat bu deneyimlere farklı tepkiler verebilirler. Bu nedenle şiddeti yalnızca yoğun öfkeyle açıklamak yeterli değildir. Duygu düzenleme güçlükleri, dürtü kontrolü, olayları yorumlama biçimi ve çatışma çözme becerileri, saldırgan davranışların anlaşılmasında değerlendirilebilecek unsurlardır. Örneğin bir anlaşmazlığı kişisel bir tehdit olarak algılamak, karşı tarafın niyetini yanlış yorumlamak veya sorunu çözmenin tek yolunun üstünlük kurmak olduğuna inanmak, bazı koşullarda saldırgan tepkilerin ortaya çıkmasını kolaylaştırabilir. Ancak bunların hiçbiri tek başına şiddetin kesin nedeni olarak kabul edilemez. Burada önemli olan, öfkeyi ortadan kaldırmak değil, öfke karşısında hangi davranışın seçildiğini anlamaktır. Çünkü bir duygunun yaşanması ile o duygu karşısında başkalarına zarar veren bir davranışın ortaya çıkışı aynı şey değildir. Şiddet davranışını açıklarken duygusal süreçlerin yanı sıra kişinin düşünme biçimini, öğrendiği davranışları ve içinde bulunduğu koşulları da değerlendirmek gerekir.
Şiddet Nasıl Bir Seçenek Hâline Gelir?
Çocuklar ve ergenler, çevrelerinde gözlemledikleri davranışlardan etkilenir. Şiddetin sorun çözme, güç gösterme veya karşılık verme yöntemi olarak sunulduğu ortamlarda büyümek, kişinin çatışmalara ilişkin algısını etkileyebilir. Sosyal öğrenme yaklaşımı, davranışların gözlem, model alma ve davranışların sonuçlarından öğrenme yoluyla gelişebileceğini açıklar. Bununla birlikte, şiddete tanık olmak her çocuğun şiddete başvuracağı anlamına gelmez. Aynı şekilde, dışlanmak, zorbalığa uğramak veya yoğun öfke yaşamak da bir saldırının kaçınılmaz habercisi değildir. Bu deneyimleri doğrudan saldırganlığın nedeni olarak göstermek, hem bilimsel açıdan yetersiz hem de benzer güçlükler yaşayan çocukları damgalama riski taşıyan bir yaklaşımdır. Şiddet davranışını anlamak için kişinin yalnızca geçmişine değil, davranışın gerçekleştiği koşullara, kullandığı düşünce kalıplarına, başkalarına verdiği zararı nasıl değerlendirdiğine ve çevresinden aldığı geri bildirimlere de bakmak gerekir. Özellikle tehditlerin, başkalarına zarar verme niyetinin veya şiddete yönelik hazırlıkların söz konusu olduğu durumlar, romantikleştirilmeden ve küçümsenmeden ciddiyetle değerlendirilmelidir. Bir çocuğun zor bir dönemden geçmesi, onun başkalarına zarar verme hakkı olduğu anlamına gelmez. Yaşanan güçlükler açıklamanın bir parçası olabilir; ancak saldırının kendisini açıklayan tek bir neden gibi sunulmamalıdır.
Psikolojik Açıklama Neden Gereklidir?
Şiddeti yalnızca bireysel kötülük üzerinden açıklamak, toplumsal öfkeyi ifade etmek açısından anlaşılır görünse de önleme konusunda sınırlı kalır. Diğer taraftan, saldırganın geçmişini ve duygusal dünyasını merkeze alarak mağdurların yaşadıklarını geri plana itmek de psikolojik bir değerlendirme değildir. İhtiyaç duyduğumuz yaklaşım, bu iki hatadan uzak durabilmektir. Saldırıyı gerçekleştiren kişinin davranışını anlamaya çalışırken mağdurların uğradığı zararı açıkça tanımak; bireysel, ailesel ve çevresel etkenleri araştırırken kanıtlanmamış nedenler üretmemek; çocukların ruhsal ihtiyaçlarını önemserken başkalarının güvenliğini de aynı ölçüde gözetmek gerekir. Okul güvenliği de yalnızca fiziksel önlemlerle sınırlı değildir. Öğrencilerin tehditleri bildirebildiği, zorbalığın ciddiye alındığı, öğretmenlerin ve okul psikolojik danışmanlarının iş birliği içinde çalıştığı, riskli davranışların zamanında değerlendirildiği bir sistem önem taşır.
Şiddeti Önlemek, Sorumluluğu Görmezden Gelmemekle Mümkündür
Bir çocuğun şiddeti nasıl bir seçenek olarak görebildiğini anlamak, onu haklı çıkarmak için değil, şiddetin önünü kesebilmek için gereklidir. Psikoloji bize yalnızca davranışların arkasındaki süreçleri değil, bu süreçleri değiştirmenin yollarını da araştırma sorumluluğu verir. Bir çocuğun yaşadığı güçlükleri anlamak ile onun başkasına verdiği zararı kabul etmek zorunda olmak arasında bir seçim yapmak zorunda değiliz. Şiddeti ciddiye almak, mağdurları unutmamak ve nedenleri bilimsel bir dikkatle incelemek aynı anda mümkündür. Çünkü yaşanan olayların ardından yalnızca bir çocuğun bunu nasıl yapabildiğini sormak yeterli değildir. Şiddetin bir çözüm gibi görülmesini engelleyecek koşulları nasıl oluşturabileceğimizi de sorgulamalıyız.
Yaşanan bu acı olaylar hepimizi derinden üzüyor. Hiçbir çocuğun okulda kendini güvende hissetme hakkını kaybetmediği, hiçbir ailenin böyle bir acıyla karşı karşıya kalmadığı bir gelecek diliyorum. Benzer acıların bir daha yaşanmaması ve yaşatılmaması için şiddeti anlamaya, önlemeye ve çocuklarımızın güvenliğini korumaya yönelik sorumluluğumuzu unutmamalıyız.
