Günümüz dünyasında zaman, sadece akıp giden bir süreç olmanın ötesine geçerek her saniyesi tasarruf edilmesi gereken bir sermaye biçimi olarak algılanmaktadır. Videoları 2x hızında izlemek, podcastleri hızlandırılmış perdeden dinlemek ya da bir kitabın derinliğine odaklanmak yerine doğrudan son sayfasına göz atma eğilimi göstermek artık bireysel bir tercihten ziyade modernitenin zihne kodladığı sistemik bir yetişme telaşının yansıması olarak değerlendirilmektedir. Ancak saniyeleri kurtarmak adına teknolojiyi bu denli yoğun kullanırken kazanılan o saniyelerin içini dolduracak olan anlam ve derinliğin aşınma riskiyle karşı karşıya kalındığı ifade edilebilir.
Bu hız sarmalını anlamlandırmak adına Alman sosyolog Hartmut Rosa’nın Toplumsal Hızlanma kuramı önemli bir zemin sunmaktadır. Rosa’ya göre modernite, teknolojik hızlanma ile yaşam ritminin hızlanmasını eş güdümlü olarak yürütmekte; bu durum ise bireyde kronik bir zaman kıtlığı illüzyonunu tetikleyebilmektedir. Çelik ve Akkol (2020), bu çerçeveyi dijital dünya ekseninde somutlaştırırken dijitalleşmenin zaman algısını manipüle edebileceğine dikkat çekmektedir. Dijital araçların sunduğu her an her yerde olma vaadi zihni sürekli bir yetişme moduna hapsederken 2x hızında video izleme eyleminin bu yoğun baskıya karşı geliştirilen savunmacı bir tepki olduğu söylenebilir. Ancak bu yapay hızın bilginin derinlemesine işlenmesini engelleyerek zihinsel bir yüzeyselleşmeye zemin hazırladığı değerlendirilmektedir.
Dijital Gürültü ve içsel Sessizlikten Kaçış
Anlık bir sessizlik veya boşluğun birey için katlanılmaz hale gelmesinin kökeninde, Işık ve Erdem’in (2021) vurguladığı FoMO (Gelişmeleri Kaçırma Korkusu) ve buna bağlı gelişen hedonik tüketim alışkanlıklarının yattığı ileri sürülmektedir. Sosyal medyanın sunduğu sürekli uyaran akışının beynin ödül sistemini yeniden yapılandırdığı düşünülmektedir. Zihnin yüksek dozda ve hızlı uyarana alışmasıyla birlikte bir kitabın sayfalarında ağır ilerlemenin veya sessizce yürümenin ödülsüz ve sıkıcı olarak algılanabildiği görülmektedir. Sadece anlık hazlara odaklanan bu içerik tüketiminin bireyi derin odaklanma gerektiren entelektüel ve ruhsal uğraşlardan uzaklaştırabileceği öngörülmektedir.
Tarihsel olarak bir durma ve dinlenme alanı olan boş zamanın günümüzde doldurulması gereken bir tüketim boşluğu haline geldiği gözlemlenmektedir. Aslan ve Cansever (2012) tarafından yapılan araştırmalar, gençlerin boş zamanı bir dinlenme değil aktif bir etkinlik alanı olarak kodladığını ortaya koymaktadır. Sessizlikten kaçmak amacıyla her boşluğun dijital gürültüyle doldurulmasının bireyin kendi iç sesiyle karşılaşma kaygısının bir yansıması olabileceği ifade edilmektedir. Aynı anda birden fazla işi yapma çabasının ise bu kaçışı verimlilik maskesi altında meşrulaştırmaya hizmet edebileceği ancak beynin odak noktaları arasında hızla geçiş yapmasının bireyi bilişsel olarak daha fazla yorduğu belirtilmektedir.
Rezonansa Dönüş
Rosa’nın hız tuzağından çıkış için önerdiği rezonans kavramı, dünyayla veya bir insanla acele etmeden kurulan o derin bağ olarak tanımlanabilir. Saniyeleri kazanmak uğruna yaşamın niteliğinden ödün verilen bu 2x çağında temel değişimin hızlandır butonuna olan bağımlılığı sorgulamak olduğu söylenebilir. Çözümün teknolojiyi tamamen reddetmekten ziyade yaşamın ritmini ve anlamını yutmasına izin vermeyecek bir farkındalık geliştirilmesi olduğu öngörülmektedir. Nihayetinde yaşamın, hızlandırılmış karelerin hızından ziyade yavaş ve derin boşluklar içinde hissedilebileceği farkındalık çerçevesinde unutulmamalıdır.
Kaynakça
Aslan, N. ve Arslan Cansever, B. (2012). Ergenlerin boş zaman değerlendirme algısı: Nitel bir araştırma. Eğitim ve Bilim, 37(166).
Çelik, E. ve Akkol, M. L. (2020). Modern toplumda dijitalleşme ve zaman algısı üzerindeki etkileri. OPUS Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 16(31), 4426-4449.
Işık, K. T. ve Erdem, S. (2021). Tüketicilerin sosyal medya kullanımı, FoMO ve hedonik tüketim arasındaki ilişki. OPUS Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 17(35), 2326- 2356.
Rosa, H. (2013). Social Acceleration: A New Theory of Modernity. Columbia University Press.
