Benlik nedir? Benlik nasıl oluşur? Kendimize özgü özelliklerimiz mi vardır yoksa bulunduğumuz kolektifin içinde yer alan özellikleri mi ediniriz?
Sen nasıl birisin? Mesleğiniz, aileniz, sosyal çevreniz, burcunuz, cinsiyetiniz, inancınız, etnik kökeniniz… gibi faktörleri kullanmadan kendinizi nasıl tanımlardınız? Aileniz çocukken nasıl biri olduğunuzu söylerdi? Yaramaz, akıllı, çalışkan, uslu, hareketli… Arkadaşlarınız nasıl biri olduğunuzu söyler? Güvenilir, dürüst, eğlenceli, ağzı sıkı veya sır saklayamayan… Evet, bunları da bir kenara bırakabildiğinizde siz kimsiniz? Şu an olduğunuz kişiyi tanımlayama çalışmak zaman alabilir ve aynı zamanda araya giren zaman ile birlikte benlik tanımlamanıza yenileri eklenebilir veya bırakmak istedikleriniz olabilir. Giderek yanıt bulmak daha da zorlaşıyor. Çevremizden bağımsız bir şekilde kendimizi bulabilmek mümkün müdür?
Belki de değil. Sosyal bir varlık olarak başka hiçbir insanın olmadığı bir çevrede sağlıklı bir şekilde büyüyebilmek yapılan araştırmalar ile mümkün görünmüyor. Peki bu etkileşim, ilişkiler ile birlikte gerçek benliğimizi keşfedebilir miyiz? Farklı kuramlar farklı bakış açılarıyla bunların mümkün olabileceğini ifade ediyor olabilir.
Bireysel benlik yaklaşımı; yalnızca bireyin kendisine özgü benliğini anlamaya ve açıklama; diğer insanlarda olmayan veya diğer insanların paylaşmadığı özellikleri üzerine olduğunu ileri sürmektedir. Bunu yaparken de kendimizi diğer insanlar veya olası benliklerimiz ile karşılaştırarak yapabilmekteyiz. Bazı konularda bizden görece daha yukarıda ve aşağıda olan bir insan veya geçmişte olduğumuzu düşündüğümüz yönümüzle karşılaştırabiliriz. Bir diğer faktör ise insanların bize ayna olması; davranışlarımızdan dolayı nasıl biri olduğumuza dair düşünceleri, benliğimiz hakkında fikrimizin oluşmasını desteklemektedir. Diğer insanların bizi nasıl görmelerini istediğimiz de benliğimizin şekillendirmesine yardımcı olabiliyor.
Hayata geldiğimiz ev, yaşama şeklimiz, sosyal çevremiz ve geçmiş deneyimlerimiz kendi benlik algımız üzerine etkisinin önemli olduğunu birçok yaklaşım da vurgulamaktadır. Peki: ‘’Farklı bir çevrede doğmuş olsaydım ben kim olurdum?’’. Sorusu yanıt bulabilir mi? Karşılaştırdığımız normlar değişirdi. Kendimizi tanımlamaya çalışırken bir grubun veya çevremizdeki insanların özelliklerini temel alarak onlardan farklı veya onlarla benzer yönlerimizi belirler ve ifade ederiz. Sembolik etkileşim yaklaşımına göre de yaşadığımız toplum içerisinde varlığını sürdüren roller de benliğimizin şekillenmesinde etkili olabilmektedir. ‘’Ben yemek yapmayı seven biriyim.’’ veya ‘’Ben araba sürmeyi seven biriyim.’’ demek arasında da toplumsal cinsiyet rollerin etkisi olabilir. Belki de daha farklı uyarıcılara maruz kalmak uyarıcı ile kurduğumuz ilişkiyi tanımamızı, kendimizin ilgili yönünü de keşfedebilirdik. Başka bir yerde doğmak ile yaşam sürecinde farklı uyarıcılara maruz kalmak arasında nasıl farklar olabilir? Nihai sonuçta olacağımız kişiye ulaşır mıydık?
Benlik akışkan ve geçirgen sınırlara sahip olduğundan soruların cevabı olmayabilir. Ama bizi daha fazla sorgulamaya itebilir. Bulunduğumuz ailede, yaşadığımız sosyal çevrede, toplumda yıllardır var olan hangi kuralları, normları sorgulamadan benimsiyoruz? Olmayı seçtiğimiz kişi, aslında yazılı olmayan kuralların sorgulanmadan kabul edilmesiyle mi oluştu? Doğru, yanlış, iyi, kötü tanımlarını kendi doğrularımıza göre belirlemek ve süreçte farklı gelişen koşullarla birlikte bunların yer değiştirebilme esnekliğini gösterebilmek mümkün mü? Yapabildiğinizde nasıl birine dönüştürdünüz?
Sosyal ilişkilerin etkisiyle benliğimizin özellikleri şekillense de farklı bilişsel süreçlere, mizaç yapılarına ve karakteristik özelliklere sahip olduğumuz için birbirimizin yerini dolduran değil, her birimizin farklı roller üstlendiği, üretebildiği ve katkı sunabildiği bir benlik yapısı oluşturabiliriz.
Kaynakça
- Arslan, S. (2006). Farklı Soyutlama Düzeylerinde Benlik Temsilleri: Bireysel Benlik ve Kolektif Benlik ya da 'Ben'lik ve 'Biz'lik. Türk Psikoloji Yazıları
- Tajfel, H. (Ed.). (1978). Differentiation between social groups: Studies in the social psychology of intergroup relations. Academic Press.
