İnsan sosyal bir varlıktır. İnsanoğlu dünyaya geldiği ilk andan itibaren hayatta kalmak için birincil bakım veren ebeveynlerine, gelişebilmek için ise çevresinden gelen geri bildirimlere ihtiyaç duyar. İnsan varoluşunun en büyük tatminleri görülmek, fark edilmek ve onaylanmaktır. Bu türden ihtiyaçlar birer tercihten çok daha fazlası olup, psikolojik gelişimin temel yapı taşlarını oluşturur. Günümüz yaşantısında, görülme ihtiyacı sadece sosyal çevrenin etrafında şekillenmiyor. Dijital bir çağda var olmaya çalışan bireylerin çoğu, görülme ihtiyacını sosyal medya profilleri üzerinden karşılıyor. Sosyal medya aracılığıyla elde edilen görülme ve onay alma ihtiyacı, diğer kullanıcılardan gelen beğeniler, yorumlar, takipçi sayısı ve görüntülenmeler üzerinden karşılanıyor. Dijital dünyadaki görülme arzusu, gerçeklik algımızın neredeyse tamamını etkileyerek, kendilik algımızı yeniden oluşturmamıza neden oluyor.
Görülme ihtiyacı eksikliği, en yıkıcı etkiyi benlik saygısı üzerinde yapar. Benlik saygısı, kişinin kendisini ne kadar yeterli ve değerli bulduğuyla ilişkilidir. Kısaca, ben sevilmeye ve iyi şeyleri hak etmeye değerim düşüncesidir. Yüksek benlik saygısına sahip bireylerde, iç ses anlayışlı ve şefkatlidir. Yüksek benlik saygısına sahip olan kişi, içsel bir motivasyona sahiptir ve varoluşlarının getirdiği sorumlulukları alırken, kendisine güvenir. Dış dünyaya karşı kendini korur, kendisine karşı yapılan eleştirilerden rahatsızlık duymak yerine ders çıkarmayı seçer ve günlük yaşantısında sorumluluk almaktan çekinmez. Düşük benlik saygısına sahip olan bireylerde ise, iç ses oldukça yargılayıcı ve eleştireldir. Düşük benlik saygısına sahip olan kişi, sık sık kendisini yetersiz hisseder, dış dünyadan gelecek olan onay alma ihtiyacına sıkı sıkıya bağlı olur ve günlük yaşantısında sorumluluk almak zorunda kaldığında pasif ve çekimser davranır.
Sağlıklı bir benlik algısına sahip olmak, değer görme ihtiyacımızı karşılayabileceğimiz içsel bir motivasyonumuzun varlığına işaret eder. Bu sayede, dış dünya tarafından karşılanmasını beklediğimiz onaylanma ve değer görme ihtiyaçları, kendilik algımız için bir tehdit unsuru oluşturmaz. Sağlıklı bir benlik algısına sahip olmadığımızda ise, içsel motivasyonumuz yok denecek kadar azdır. Öz değerlerimizi dış dünyadan gelen onaylanma ve kabul görme ihtiyacımıza göre şekillendiririz. Bu ihtiyaçların karşılanmaması ise, kendilik algımız üzerinde yıkıcı bir etki bırakır.
Günümüz yaşantısında, çoğu insan benlik saygılarını sosyal medya profilleri üzerinden oluşturuyor. Özellikle ergen ve genç yetişkin grubunda, bu duruma oldukça sık rastlanmaktadır. Genç bireyler, sosyal medya profillerinde paylaştıkları gönderilere gelen reaksiyonlara göre benlik saygılarını şekillendirirken, geçici bir tatmin hissi yaşarlar. Zamanla etkileşimin düşmesi ise değersizlik, yetersizlik veya dışlanmışlık hissini tetikler. Bu noktada, benlik saygısının oluşumunda sosyal medyanın yadsınamayacak bir rolü olduğu gözlemlenir. Özellikle kimlik arayışı döneminde olan ergenler, gerçek benlikleri yerine, yansıtmak istedikleri bir ideal benlik inşası yaratma güdülerini sosyal medya üzerinden tatmin ederler. Kullanıcıların sosyal medya profillerinde, ideal benliklerini sergiledikleri alanlar, özenle seçilmiş bir biçimde hayatlarının en mutlu, en imrendirici, en başarılı ya da en estetik görünen alanlarını içerir.
Genç yetişkin ve ergen bireyler, sosyal medya profillerindeki ideal benlik anlayışını kendi hayal dünyalarına göre var etmeye çalışırken, aslında kendi benliklerine ne kadar yabancılaştıklarının farkında olmuyor. Öyle ki, ideal benlik inşası süreci uzun bir zaman dilimini kapsarsa, kendi benliğimizi unutacak bir algı düzeyine ulaşmamıza neden oluyor. Bu süreç, varoluş ihtiyacının getirdiği kimlik sorgulamalarına örneğin, “ben kimim?” ve “bu hayatta nasıl bir benliğe sahibim?” gibi soruların cevap bulmasını güçlendiriyor. İdeal benlik anlayışından yola çıkarak, sosyal medya profillerimizde oluşturduğumuz ideal benliğin, kendi yaş gruplarımızdaki insanların günlük hayatlarını yakından takip etmemiz sonucunda oluşan bir kıyas döngüsünün varlığı ile ortaya çıkıyor.
Görünür olma kaygısı, kullanıcının, kendince estetik bulduğu profillerden esinlenmesi ve çoğunluğun onayını almış paylaşımların yapılması sonucunda artış gösteriyor. Görünür ve benzer olma arzusu, özellikle lüks paylaşımlar yapan profiller, influencerlar, ünlüler ya da sosyal medya fenomenlerinin profillerinin gözlemlenmesi ile tetiklenir. Leon Festinger’in Sosyal Karşılaştırma Teorisi, benlik saygısı ile görünür olma ihtiyacının bağlantısını açıklayıcı bir biçimde ortaya koymaktadır. Festinger’e göre, kendi varoluşumuzun getirdiği hayatı çözümleme davranışı sonucunda, sosyal bir kıyaslama yapma ihtiyacı hissederiz. Bu ihtiyaç, hayatın karmaşasını çözümlemek ve insanlar arasında hissedilen varoluş ve yok oluş kaygısı ile küçük yaşlardan itibaren insan yaşamında varlığını sürdürür.
Yaşamımızın ilk dönemlerinden itibaren dünyayı anlamlandırmaya çalışırken ötekiler ile kendimizi kıyaslamayı öğreniriz. Yaşamdaki kimlik inşasının gerçekliğini, ötekilerin yaşantısı ile ölçmeye çalışırız. Bu ölçüm, hayattaki anlam arayışının cevaplandırılması için oldukça gerekli bir ihtiyaç gibi algılanır. Sosyal karşılaştırmaların benlik saygısı ve görünür olma arzusu üzerindeki rolü oldukça önemlidir. Ötekiler ile öz benliğin kıyaslanması sonucunda elde edilen olumlu geri dönüşler, daha görünür ve değerli hissetmemizi sağlar. Bu sayede kendimizi algılayış ve yaşamdaki varoluş amacımız bir anlam ifade etmeye başlar.
Sosyal karşılaştırma teorisine göre, ötekiler ile benzer statü, görünüş ve düşünce yapısında olmak, sosyal çevremiz içinde kendimizi daha güvende hissetmemizi sağlar. Sosyal karşılaştırma teorisinde üç farklı karşılaştırma türü karşımıza çıkar. İlk olarak, Yukarıya Doğru Sosyal Karşılaştırma örnek verilir. Yukarı yönlü sosyal karşılaştırma, kendi sosyal statümüzden daha yukarıda olarak gözlemlediğimiz başka biri ile yapılır. Bu kişi genellikle karşılaştırma yapan kişiden daha başarılı, daha zengin ya da daha yüksek statülü birisidir. Bu türden bir karşılaştırma, öz değerin algılayış biçimini olumsuz yönde etkiler. İkinci olarak, Aşağı Yönlü Sosyal Karşılaştırma türü karşımıza çıkar. Aşağı yönlü sosyal karşılaştırma, kendimizden daha kötü bir halde olarak algıladığımız, “beterin beteri var” düşüncesi ile açıklanabilir. Örneğin, kişinin kendi eşyalarını ve evini eski olarak yorumladığı bir dönemde, evsiz kalmak zorunda kalan bir arkadaşıyla sohbet ettikten sonra ortaya çıkan düşünceleri gibi. Böyle bir durumla karşı karşıya kaldığımızda zihnimizde kendimizi daha iyi bir sosyal statüye rahatça konumlayabilir ve öz değerimizi yükseltebiliriz. Aşağı Yönlü Sosyal Karşılaştırma, kendilik algısını ve dünyayı algılayış biçimini olumlu yönde etkiler, kendimizi ötekilerden daha değerli ve iyi bir hayat yaşadığımız konusunda daha rahat ikna edebilmemize yardımcı olur.
Son olarak, Yatay Yönlü Sosyal Karşılaştırma türü karşımıza çıkar. Bu karşılaştırma türü, sıklıkla kendi sosyal statümüze eş değer gördüğümüz biri ile yapılır. Örneğin, bir öğrencinin sınıftaki diğer öğrenciler ile sınav notlarını karşılaştırması ya da çalışma arkadaşları ile yapılan maaş ve başarı kıyası gibi durumlar bu karşılaştırma türüne örnek oluşturur. Bu karşılaştırmanın, benlik saygısını ve dünyayı algılayış şeklini nasıl etkilediği, kıyaslama sonucunda elde edilen sonuçlara bağlı olarak değişiklik gösterebilir.
Sosyal karşılaştırma türlerinin insan psikolojisine olan etkisi için olumlu ya da olumsuz gibi kesin bir yargıya varmak güçtür. Çünkü sosyal karşılaştırmaların ne yönlü yapıldığı, insan psikolojisinde değişiklik gösterir. Örneğin, genellikle yukarı doğru sosyal karşılaştırma yapmaya yatkın olan bir zihnin düşünceleri, kendi değerini sürekli olarak sorgulamasına, benlik saygısının azalmasına ve bir aşağılık kompleksi hissetmesine neden olur. Aşağı yönlü sosyal karşılaştırma yapan bir zihinde ise bu etki karşıt şekilde ortaya çıkar. Kendimizden daha kötü ve aşağı durumda gördüğümüz kişilerle olan etkileşimimiz, benlik saygımızın artmasını ve kendimizi daha değerli hissetmemizi sağlar.
Festinger’in sosyal karşılaştırma teorisinden de yola çıkarak, görünür olmanın temel meselelerinden biri ötekiler arasında var olmak ve bir etkileşim alanı bularak kendimizi başkaları ile benzer hissetme düşüncesidir. Günümüz yaşantısında, bu etkileşim alanının karşılığı ise dijital dünyadır. Dijital dünyada ideal benliğimizi kurma ve başkaları tarafından onaylanma uğraşı, gerçek benliğin etkisini azaltmak amacıyla bilinçli ya da bilinçdışı bir şekilde yapılır. Sağlıklı bir benlik saygısı büyük ölçüde içsel kaynaklara dayanırken, dışarıdan gelen uyarıcıların etkisini sınırlar. Düşük benlik saygısına sahip olma ise dış onaya bağımlı olan bir benlik saygısı mekanizması oluşmasına neden olur. Kendilik algısı, başkalarının yorumlarından ve bize karşı olan davranışları üzerinden ölçülmeye çalışılır. Bu ölçümün en kolay şekilde yapılabileceği alan ise, sosyal medya profillerimizdir.
Sosyal medya bireylere aidiyet hissi kazandırabilir, sosyal destek sağlayabilir ve kendilerini ifade edebilecekleri alanlar yaratabilir. Sorun, bireyin öz değerini tamamen dijital geri bildirimlere dayandırmaya başladığı noktada ortaya çıkar. Birey bu noktada, gerçek benliğine yabancılaşmaya başlar ve öz değerini sadece dış dünyadaki geri bildirimlerin eline bırakır. Araştırmalar, yoğun sosyal karşılaştırmanın düşük benlik saygısı, depresif belirtiler ve kaygı düzeylerinde artışla ilişkili olabileceğini göstermektedir. Özellikle kendimizi sürekli olarak daha başarılı, daha mutlu veya daha çekici görünen kişilerle kıyaslamamız, kendi yaşantımıza yönelik bir memnuniyetsizlik geliştirmemize neden olabilir.
Bunun yanı sıra sosyal medya üzerinden alınan onayın geçici bir rahatlama sağlaması, bireyin giderek daha fazla dışsal doğrulamaya ihtiyaç duymasına yol açabilir. Bu durum zamanla reddedilme duyarlılığını artırabilir ve kişinin sosyal ilişkilerde daha fazla kaygı yaşamasına neden olabilir. Yoğun dijital görünürlük baskısı aynı zamanda mükemmeliyetçilik eğilimlerini güçlendirebilir. Sürekli olarak ideal bir yaşam sunma çabası, bireyin gerçek duygularını bastırmasına ve psikolojik tükenmişlik yaşamasına zemin hazırlayabilir. Böyle durumlarda kişi, çevrimiçi ortamda son derece mutlu ve başarılı görünürken iç dünyasında yalnızlık, yetersizlik veya boşluk hissi deneyimleyebilir.
Dış dünyadan beklenen onay ihtiyacının karşılanmaması, ergen ve genç yetişkinlerde düşük benlik saygısı, sosyal kaygı, depresif belirtiler, yalnızlık hissi, reddedilme duyarlılığı, mükemmeliyetçilik ve beden algısı gibi psikolojik rahatsızlıkların ortaya çıkmasına neden olur. Sosyal medya bize görünür olma fırsatı sunarken, aynı zamanda değerimizi başkalarının bakışlarında aramaya da teşvik edebilmektedir. Belki de dijital çağın en önemli psikolojik sorularından biri, görülmek istememiz değil; kendimizi görebilmek için neden baş
