“Belki de partnerini sen seçmedin.”
İlk duyduğunuzda kulağa biraz abartılı gelebilir. Sonuçta bir ilişkiye başlarken karşımızdaki kişinin görünüşünü, karakterini ve bize hissettirdiklerini ya da en azından kendi hislerimizi değerlendiriyoruz. Seçimin tamamen bize ait olduğunu düşünüyoruz. Ancak son yıllarda psikoloji ve nörobilim alanında yapılan araştırmalar, romantik ilişkilerimizin düşündüğümüz kadar özgür seçimlerden oluşmadığını göstermeye başladı.
İlginç olan şu ki: Araştırmalar, çocukluk döneminde ebeveynlerimizle yaşadığımız deneyimlerin yalnızca nasıl sevdiğimizi değil, kimlere ilgi duyduğumuzu, ilişkilerde nelere tahammül ettiğimizi ve hatta ayrılıklarla nasıl başa çıktığımızı etkileyebildiğini ortaya koyuyor.
Tanıdık Olan Her Zaman Güvenli midir?
Çocukluk döneminde maruz kaldığımız ilişki dinamiklerine benzeyen ilişkilere yönelebileceğimizi birçoğumuz bilsek de bu durum yalnızca psikolojik bir alışkanlık değildir. Beyin, tanıdık olanı güvenli olarak yorumlama eğilimindedir. Bu nedenle bazı insanlar kendilerine iyi gelen kişilerden çok, kendilerine tanıdık gelen kişilere çekilebilmektedir.
Araştırma bulgularının bir diğeri ise ebeveyn sevgisi ile romantik aşkın beyinde kısmen aynı sistemleri kullanmasıdır. Fisher ve arkadaşlarının yaptığı nörogörüntüleme çalışmalarında romantik aşk sırasında aktifleşen ödül sistemi bölgelerinin, bağlanma ve ebeveyn sevgisinde de önemli rol oynadığı görülmüştür. Yani beynimiz sevginin neye benzediğini sıfırdan öğrenmez; ilk taslağı çok daha önce, çocukluk döneminde oluşturur.
Çocuklukta Öğrenilen Sevgi Yetişkinlikte Nasıl Karşımıza Çıkıyor?
Ancak olay yalnızca sevgi görmekle ilgili değildir. Eleştiride aşırıya kaçan ebeveynlere sahip bireyler, yetişkinlikte partnerlerinin onayına daha bağımlı olabilmektedir. Çocukluk boyunca yalnızca başarılarıyla değer gördüğünü hisseden kişiler, ilerleyen yıllarda sevgiyi koşullu olarak algılayabilmektedir. Böyle bireyler için ilişki bazen sevgi paylaşımından çok, yeterince iyi olduğunu kanıtlama çabasına dönüşebilmektedir.
Benzer şekilde, duyguların açıkça konuşulmadığı ailelerde büyüyen çocuklar, yetişkinlikte duygusal yakınlığı anlamlandırmakta zorlanabilmektedir. Çünkü çocuklukta öğrenilen şey yalnızca sevgi değildir; sevginin nasıl ifade edildiği de önemlidir. Eğer bir çocuk evinde özür dilendiğini, duyguların konuşulduğunu veya sağlıklı çatışma çözümünü hiç görmediyse, bunları yetişkinlikte kendiliğinden geliştirmesi zordur.
Ebeveynlerin Birbirleriyle İlişkisi Neden Bu Kadar Önemli?
Çocuklar yalnızca kendilerine nasıl davranıldığını öğrenmez; anne ve babalarının birbirlerine nasıl davrandığını da sürekli gözlemler. Yapılan araştırmalar, ebeveynleri arasında yoğun küçümseme, aşağılama veya duygusal mesafe bulunan ailelerde yetişen bireylerin ilerleyen yıllarda benzer ilişki dinamiklerini normal kabul etmeye daha yatkın olduklarını göstermektedir.
Örneğin, babasının annesini sürekli eleştirdiğini veya annesinin duygusal ihtiyaçlarının görmezden gelindiğini izleyerek büyüyen bir çocuk, yetişkinlikte kendisini sürekli eleştiren bir partneri “Zor biri ama aslında beni seviyor” şeklinde yorumlayabilir.
Beyin İlişkilerimizi Nasıl Şekillendiriyor?
Nörobilim alanındaki araştırmalar da bu tabloyu desteklemektedir. Çocukluk döneminde uzun süreli stres yaşayan bireylerin stres sistemi üzerinde kalıcı değişiklikler meydana gelebilmektedir. Özellikle amigdala ve kortizol sistemi üzerinde gözlenen bu değişimler, yetişkinlikte ilişki içindeki tehdit algısını etkileyebilmektedir. Bunun sonucunda basit bir mesajın geç gelmesi bile bazı kişiler için yoğun kaygı yaratabilirken, bazıları duygusal olarak tamamen geri çekilebilmektedir.
Tüm bunlar ilk bakışta karamsar görünebilir. Ancak araştırmaların gösterdiği bir başka gerçek daha vardır: Çocukluk geçmişimizi değiştiremeyiz fakat beynimiz yaşam boyu değişmeye devam eder. Nörobilim alanındaki çalışmalar, beynin deneyimlere bağlı olarak yeni bağlantılar kurabildiğini ve mevcut sinir ağlarını yeniden düzenleyebildiğini göstermektedir. Dolayısıyla çocuklukta öğrendiğimiz ilişki kalıpları beynimizde iz bıraksa da bu izler değiştirilemez değildir.
İlişki Kalıpları Nasıl Değişebilir?
Peki, bu ilişki kalıpları nasıl değişebilir? Beynin en güçlü öğrenme mekanizmalarından biri tekrar eden deneyimlerdir. Beyin, geçmişte kurduğu bağlantıları yalnızca yeni ve tutarlı deneyimler aracılığıyla yeniden düzenleyebilir. Başka bir deyişle, çocuklukta öğrenilen bir ilişki modeli, ancak onunla çelişen deneyimlerin yeterince sık yaşanmasıyla zayıflamaya başlar. Bu nedenle değişim, geçmişi silmekle değil, beynin eski tahminlerini geçersiz kılacak yeni ilişki deneyimleri oluşturmakla mümkündür.
Fakat değişimin gerçekleşebilmesi için beynin yalnızca yeni deneyimler yaşaması yeterli değildir; aynı zamanda eski beklentilerinin tekrar tekrar yanlışlanması gerekir. Çünkü beyin her olumlu deneyimde yeni bir şey öğrenmekten çok, geçmişte oluşturduğu varsayımların her zaman doğru olmadığını keşfeder. Zamanla bu yeni deneyimler arttıkça, beynin ilişkilere dair oluşturduğu eski harita güncellenmeye başlar.
Sonuç: Çocukken yaşadığımız deneyimler, gelecekte kimi seveceğimizi kesin olarak belirlemez; yalnızca beynimiz ilişkilere dair ilk sayfayı oluşturur. Hayat boyunca kurduğumuz her yeni ilişki, bu sayfaya yeni satırlar eklemeye devam eder.
