Batı edebiyatının ve kolektif mitolojinin en köklü anlatılarından biri olan Homeros’un Odysseia destanı, görünüşte Truva Savaşı’ndan dönmeye çalışan bir kralın fiziksel coğrafyadaki talihsiz maceralarını anlatır. Ancak psikolojik bir mercekle bakıldığında bu anlatı, coğrafi bir seyahatten ziyade insan zihninin karanlık, çalkantılı ve çelişkili derinliklerine yapılan psikodinamik bir yolculuktur. Klasik psikanalitik kuramın kurucusu Sigmund Freud, mitlerin bireysel rüyaların kolektif versiyonları olduğunu savunur. Carl Gustav Jung ise mitolojiyi, insanlığın ortak bilinçdışında barındırdığı arketipsel yapıların görünür kılınması olarak tanımlar. Bu bağlamda İthaka Kralı Odysseus, yalnızca kas gücüyle değil, metis yani kurnazlık, stratejik zekâ ve esneklik ile öne çıkan ilk modern kahraman prototipidir. Odysseus’un on yıl süren Troya Savaşı’nın ardından on yıl da denizlerde kaybolması bir gecikme değil; egonun ham haz dürtüleriyle, katı vicdan yargılarıyla ve dış dünyanın yıkıcı gerçeklikleriyle yüzleştiği psikomitolojik bir bireyleşme sürecidir. Psikodinamik kuramın temel taşı, zihnin dinamik bir çatışma alanı olduğu fikridir. Odysseus’un karakter yapısı, bu çatışmalar karşısında geliştirdiği savunma mekanizmaları ve ego gücü açısından benzersiz bir vaka sunar. Homeros’un İlyada destanındaki Akhilleus, tamamen haz ilkesine, anlık öfkeye, narsist yaralanmaya ve id baskınlığına örnektir. Akhilleus öfkesi uğruna savaşı bırakır veya öleceğini bile bile kendisini felakete sürükler. Odysseus ise gerçeklik ilkesine göre hareket eden güçlü bir ego temsilcisidir. Odysseus hazzı erteleyebilme kapasitesine sahiptir. Truva Atı fikri, kaba kuvvetin yetersiz kaldığı yerde egonun ikincil süreç düşüncesini yani mantık, planlama ve sembolik düşünmeyi devreye sokmasının somutlaşmış halidir. Odysseus içsel dürtülerini bastırmaz; onları amacına hizmet edecek şekilde yüceleştirir veya stratejik olarak baskılar.
Odysseus’un en ünlü macerası, büyüleyici sesleriyle denizcileri ölüme çeken Sirenler ile karşılaşmasıdır. Bu sahne, psikanalitik literatürde arzu ve kendi kendini sınırlama mekanizmasının en mükemmel metaforudur. Sirenlerin şarkısı ilksel hazza, ensestuöz ana kucağına, gerilemeye ve bilinçsizliğin tatlı ölümüne bir çağrıdır. Odysseus bu arzuyla yüzleşmek ister ancak egonun yenileceğini bilir. Uyguladığı çözüm “Odysseus Sözleşmesi” olarak adlandırılır. Tayfanın kulaklarını balmumuyla tıkatarak nesnel gerçekliği algılamayı kapatır ve alt-benlik dürtülerinden korunur. Kendini gemi direğine bağlatarak da hazzı deneyimleme arzusunu korurken eyleme geçmeyi fiziksel engellerle kısıtlar. Odysseus direğe bağlıyken yalvarır ve çözülmek ister fakat önceden verdiği mantıklı emre sadık kalan tayfa onu daha sıkı bağlar. Buradaki gemi direği süperegonun veya gerçeklik ilkesinin dayanağıdır. Odysseus, kendi zayıflığını kabul edecek kadar yüksek bir ego-gözlem yetisine sahiptir. Kyklops Polyphemos’un mağarası ise ham, ilkel ve oral-agresif bir evreni simgeler. Kyklops kuralsızdır; konukseverlik kültürünü hiçe sayarak insanları çiğ çiğ yer. Bu durum, gelişimsel psikolojide oral dönem sabitlemesi ve ilkel, yutucu anne ya da baba imgesini temsil eder. Odysseus, Kyklops’u sarhoş edip kör ettikten sonra adını sorduğunda “Benim adım Hiç Kimse” der. Psikodinamik açıdan bu hamle, ego idealinin ve narsist şişinmenin geçici olarak askıya alınmasıdır. Hayatta kalmak için Odysseus kimliğini, unvanını ve krallığını feda eder; sembolik bir hiçliğe gömülür. Ancak tragedyası tam da burada başlar. Mağaradan kaçtıktan sonra gemisinden Kyklops’a bağırarak kendisini kör eden kişinin İthaka Kralı Odysseus olduğunu haykırır. Bu an, narsistik dürtünün zafere galip gelmesidir. Odysseus “Hiç Kimse” kalarak kurtulmuştur ancak şan ve şöhret arzusu egosunu ele geçirir. Bu narsist taşma, öfke ve hiddet dünyasını temsil eden Poseidon’un gazabını çeker ve yolculuğunu on yıl uzatır. Narsist gurur, uyum sağlayan zekâyı sabote etmiştir.
Carl Gustav Jung’un Analitik Psikolojisi, mitolojiyi bireyin ruhsal gelişim yolculuğunun dışsal bir projeksiyonu olarak okur. Jung’a göre bireyleşme, bilincin bilinçdışı unsurlarla bütünleşerek “Kendilik” düzeyine ulaşmasıdır. Odysseus’un eve dönüşü, aslında kendi kendine dönüşüdür. Bu yolculukta İthaka ruhsal merkezi ve tamlığı, Poseidon öfke ve bilinçdışının yıkıcı fırtınalarını, Kirke ile Kalypso ise erkeğin içsel kadınsı imgesi olan anima’nın yutucu boyutunu simgeler. Odysseus’un yolculuğundaki kadın figürleri, Jungcu anlamda anima arketipinin farklı tezahürleridir. Büyücü Kirke, Odysseus’un adamlarını domuza çevirir. Bu durum, regrese olmuş erkek psişesinin ilkel hayvani dürtülere teslim olmasını simgeler. Odysseus, Hermes’in verdiği ot sayesinde büyüden etkilenmez; böylece anima’nın yutucu, geriletici gücünü akıl ile evcilleştirir ve onu bir müttefike dönüştürür. Kalypso’nun adası Ogygia ise zamansız ve zahmetsiz bir cennettir. Kalypso ona ölümsüzlük vaat eder ancak bu ölümsüzlük, bireysel bilincin ve sorumluluğun yok olması pahasına sunulur. Kalypso, ödipik “Yutucu Anne” imgesidir. Odysseus her gün deniz kenarına oturup ağlar çünkü zahmetsiz cennet, egonun ölümüdür. Ölümlü olmayı, acı çekmeyi ve İthaka’yı seçmesi, ego yetişkinliğini ve özerkliğini konfora tercih ettiğini gösterir.
Odysseia’nın en kritik aşamalarından biri Odysseus’un ölüler diyarı Hades’e inmesidir. Psikomitolojide bu durum “Ruhun Karanlık Gecesi” veya Katabasis yani aşağı iniş olarak bilinir. Bilinçdışının en derin katmanlarına inmeden kimse tamamlanamaz. Odysseus burada annesinin ruhuyla karşılaşarak kayıp ve suçluluk duygusuyla yüzleşir. Akhilleus ile görüşür ve onun şan yerine yaşamı seçen sözlerini duyarak eski şöhret odaklı kahramanlık anlayışını terk eder. Kör kâhin Teiresias’ı dinleyerek de sezgisel bilgelik arketipinden yön tarif alır. Bu inişten çıkan Odysseus, artık sadece savaşan bir asker değil, trajediyi ve kendi sınırlarını kabul etmiş bütünleşmiş bir bireydir.
Jonathan Shay, Homeros’un destanlarını Travma Sonrası Stres Bozukluğu çerçevesinde inceler. Odysseus’un on yıl boyunca eve dönememesi, sadece tanrıların gazabı değil; savaştan dönen bir askerin sivil hayata ve evsel düzene uyum sağlayamama krizidir. Odysseus’un yaşadığı kayıplar onda hayatta kalma suçluluğuna yol açar. İthaka’ya ulaştığında bile hemen karısına koşamaz; kılık değiştirir, yalanlar söyleyip kimliğini gizler. Bu durum, ağır travma geçiren bireylerdeki aşırı uyarılmışlık, güvensizlik ve duygusal küntleşme durumunun tasviridir. Aynı zamanda Odysseus, mevcut düzenin katı kurallarını kıran Trikster yani hilekâr arketipini taşır. Yalanları ve stratejik esnekliği, Donald Winnicott’un Sahte Kendilik kavramıyla açıklanabilir; dış dünyanın tehlikelerine karşı koruyucu bir kabuk inşa edilirken gerçek kendilik İthaka’ya ulaşana kadar güvende tutulur.
Homeros’un Odysseus’u, kaderin pasif bir kurbanı değil; kendi ruhsal labirentinde kaybolan ve her engelde zihninin bir başka yönünü keşfeden insanoğlunun kendisidir. Kirke’nin yanında şehveti, Kyklops’ta kibri, Sirenler’de arzuyu, Hades’te ölümü ve Penelope’de sadakati tecrübe eden Odysseus; parçalanmış bir psişeden bütünleşmiş bir Kendiliğe ulaşmanın antik çağdaki simgesidir. Modern insan için İthaka bir coğrafya değil; fırtınalı arzular ve travmalar karşısında ulaştığımız o içsel denge, öz-farkındalık ve zihinsel dinginlik durağıdır. Odysseus’un yolculuğu İthaka’ya ayak basmasıyla sona ermez; asıl zorluk evdeki işgalcileri temizlemek ve Penelope ile yeniden bütünleşmektir. Penelope, Odysseus’un zihinsel dengesidir. Odysseus eve döndüğünde Penelope onu hemen kabul etmez ve kendi zekâ testini uygular. Yataklarını başka bir odaya taşımalarını söyler. Odysseus öfkeyle yanıt verir çünkü o yatağı kökleri hâlâ toprağa bağlı canlı bir zeytin ağacının gövdesine kendisi inşa etmiştir ve taşınması imkânsızdır. Bu yatak metaforu son derece derin bir psikodinamik semboldür. Zeytin ağacı köklenmeyi ve parçalanmamış Kendiliği temsil ederken, yatağın taşınamazlığı fırtınalara ve yıllar süren ayrılığa rağmen çekirdek ilişkinin sarsılmazlığını simgeler. Odysseus yatağın sırrını açıklayarak gerçek kimliğini kanıtlar ve böylece ego ile anima’nın, yabancılaşma ile yuvaya dönüşün nihai entegrasyonu gerçekleşir.
Kaynakça
- Campbell, J. (2013). Kahramanın Sonsuz Yolculuğu (N. Muallimoğlu, Çev.). Kabalcı Yayıncılık. (Orijinal eser basım tarihi 1949)
- Freud, S. (2019). Rüyaların Yorumu (E. Kapkın, Çev.). Payel Yayınları. (Orijinal eser basım tarihi 1900)
- Homeros. (2014). Odysseia (A. Erhat & A. Kadir, Çev.; 24. baskı). Can Yayınları.
- Jung, C. G. (2015). Arketipler ve Kolektif Bilinçdışı (A. İnan, Çev.). Metis Yayınları. (Orijinal eser basım tarihi 1959)
- Klein, M. (2011). Haset ve Şükran (O. Koçak & P. Savaş, Çev.). Metis Yayınları.
- Shay, J. (2003). Odysseus in America: Combat trauma and the trials of homecoming. Scribner.
- Winnicott, D. W. (2017). Oyun ve Gerçeklik (T. Birkan, Çev.). Metis Yayınları. (Orijinal eser basım tarihi 1971)
