Çocuklar tarafından ebeveynlere uygulanan şiddet, çocuğun ebeveynine yönelik fiziksel, psikolojik veya ekonomik zarar verici davranışlarını kapsamaktadır. Literatürde bu şiddet türünün tanımı, ölçümü ve sınıflandırması farklılıklar gösterse de son yıllarda yapılan sistematik derlemeler, bu olgunun klinik ve adli açıdan artan önemini vurgulamaktadır (Simmons ve ark., 2018; Ibabe, 2020). Yakın tarihli taramalar, çocukların ebeveynlerine yönelik şiddet davranışının çoğu zaman yalnızca bir “ergen isyanı” olmadığını; bağlanma, travma, duygu düzenleme ve aile sistemi sınırlarının birlikte bozulduğu karmaşık bir tabloya işaret ettiğini belirtmektedir (Rogers ve Ashworth, 2024).
Dinamik Perspektif: Otoriteye Saldırı mı, Nesneye Tutunma Çığlığı mı?
Psikanalitik/dinamik okumada, çocukların ebeveynlerine yönelik şiddeti yalnızca otoriteye bir saldırı olarak görmek yanıltıcı olabilir; bu durum çoğu zaman ambivalansın (hem ihtiyaç duyma hem de öfke dışavurumu) davranışa dönüşmesidir. Ebeveyn, çocuğun iç dünyasında hem “hayatta kalma kaynağı” hem de “acı veren nesne” olabilmektedir. Çocuk, içten içe ebeveyninden bir intikam alma niyetinde olabilir. Bu ikirciklik, özellikle ergenlik döneminde özerklik mücadelesiyle birleşince, ilişki “güç savaşına” dönüşebilmektedir.
Mentalizasyon açısından, ebeveyn ve çocuk arasındaki etkileşimde, her iki tarafın da birbirini “zihin sahibi” olarak görememesi, niyet okumanın bozulması ve hızlı tehdit atıflarıyla şiddetin tırmanması şeklinde görülebilmektedir. Mentalizasyon-temelli aile yaklaşımlarının çocuk ve aile alanında sistematik biçimde incelendiği ve umut verici sonuçlar bildirdiği gösteren derlemeler bulunmaktadır (Byrne ve ark., 2020; Volkert, 2022).
Şema Terapi: ÇEŞ’yi Besleyen Şemalar ve Mod Çatışması
Şema Terapi, çocukların ebeveynlerine yönelik şiddeti sıklıkla modlar arası çatışma olarak açıklamaktadır. Çocuklar tarafından tetiklenen tipik şemalar şunlardır:
- Terk Edilme / Duygusal Yoksunluk: “Beni kimse gerçekten tutmuyor.”
- Güvensizlik/Suistimal: “Yakında incitileceğim.”
- Haklılık ve Yetersiz Özdenetim: Sınırları içselleştirememe; dürtüyle hareket etme.
(Bach ve ark., 2018). Mod düzeyinde, çocukta Öfkeli Çocuk (incinmişliğin öfkesi) ve Dürtüsel Çocuk (anlık boşalım) sık görülmektedir. Ebeveynde ise Cezalandırıcı Ebeveyn ya da Aşırı Talepleri Olan Ebeveyn modu aktive olabilmektedir. Bu iki taraflı aktivasyon, ev içinde “tetikleyici-tetiklenen” döngüsünü kurmaktadır: ebeveyn sertleştikçe çocuk daha çok taşar; çocuk taştıkça ebeveyn daha çok cezalandırır.
Araştırma Bulguları: Çocukluk Çağı Travmaları
Simmons ve arkadaşlarının (2018) derlemesi, çocukların ebeveynlerine yönelik şiddet araştırmalarında aile içi şiddete maruziyetin güçlü bir bağlam değişkeni olduğunu vurgulamaktadır. Ibabe’nin (2020) sistematik incelemesi, terminoloji ve ölçüm farklılıklarına rağmen çocukların ebeveynlerine yönelik şiddetin aile işlevselliği, disiplin tutarlılığı ve psikososyal risklerle ilişkili seyrettiğini bildirmektedir. Yeni yapılan çalışmalar, bu durumu Olumsuz Çocukluk Deneyimleri çerçevesinde ele alarak, kümülatif travmanın çocukta saldırgan profilleri şekillendirebileceğini göstermektedir (Navas-Martínez ve ark., 2023). Klinik olarak, “şiddet uygulayan çocuk” etiketinin arkasında çoğu zaman çözülmemiş bir travmanın dili olabileceği hatırlatılmaktadır. Belki de çocuk, geçmişte ebeveynlerinden yaşadığı şiddetin intikamını alabileceğini düşünmektedir.
Müdahale: Yalnız Çocuğu Değil, Döngüyü Tedavi Etmek
Çocukların ebeveynlerine yönelik şiddet durumunda çocuğa odaklanan yaklaşımlar genellikle yetersiz kalmaktadır; sistemik ve çok bileşenli müdahaleler daha etkili bir çözüm sunabilmektedir (Rogers ve Ashworth, 2024). Dinamik açıdan hedef, ebeveynin otoritesini “korku” ile değil “tutarlılık” ile kurmasına yardımcı olmak ve çocuğun öfkesinin altındaki incinmişliği sembolize etmektir. Şema açısından hedef, şemaları görünür kılmak, modlar arası geçişi öğretmek ve “ev içi güvenli sınır”ı yeniden inşa etmektir. Mentalizasyon temelli yaklaşımlar, kriz anlarında niyet okumayı yavaşlatıp ilişkiye olumlu bir zihniyet kazandırmayı amaçlar; bu yöntem, çocukların ebeveynlerine yönelik şiddet döngüsünde kritik bir kırılma noktası olabilmektedir (Byrne ve ark., 2020; Volkert, 2022).
Çocukların ebeveynlerine yönelik şiddeti bazen güç gösterisi gibi görünse de, klinik açıdan çoğu zaman “beni tut, ama beni incitme” diyen bir iç çocuğun fırtınasıdır.
