Varoluşçu kuram, insanın dünyaya hazır bir kimlikle gelmediğini savunur. Ne olacağını, kim olacağını ve nasıl bir hayat yaşayacağını zaman içinde kendi seçimleriyle inşa eder. Bu kurama göre insan, yalnızca yaşayan bir organizma değil; sorgulayan, anlam arayan, seçim yapan ve bu seçimlerin sorumluluğunu taşıyan bilinçli bir varlıktır.
Belki de bu yüzden insan, bazen her şey yolundaymış gibi görünürken bile içinde açıklayamadığı bir boşluk hisseder. Kalabalık bir masada otururken yalnız hissedebilir ya da uzun zamandır istediği bir şeye sahip olduğunda bile neden tam anlamıyla mutlu olamadığını sorgulayabilir. Çünkü insan yalnızca yaşayan değil, yaşadığının farkında olan bir varlıktır.
Varoluşçuluk, insanı yalnızca davranışlarıyla ya da geçmiş yaşantılarıyla açıklamaya çalışan yaklaşımların ötesine geçer. İnsanı “var olan” değil, “var olmaya çalışan” bir özne olarak ele alır. Bu nedenle varoluşçu kuramın merkezinde insanın özgürlüğü, kaygısı ve anlam arayışı yer alır.
Özgürlük: İnsan Olmanın Kaçınılmaz Yükü
Jean-Paul Sartre’a göre insan, “özgürlüğe mahkûmdur.” Çünkü insan, yaşamı boyunca seçim yapmak zorundadır ve bu seçimlerin sonuçlarından kaçamaz. Varoluşçu bakış açısında birey, kendi hayatının sorumluluğunu üstlenmekle yükümlüdür.
Özgürlük çoğu zaman bir ayrıcalık ya da sahip olunması gereken doğal bir hak gibi düşünülür. Oysa özgür olmak, aynı zamanda hata yapabilme ihtimalini de kabul etmektir. İnsan artık yalnızca kaderi, ailesini ya da toplumu suçlayamaz. Hangi şehirde yaşayacağına, nasıl bir hayat kuracağına, kimi seveceğine ya da neyi geride bırakacağına büyük ölçüde kendisi karar verir.
Bu durum, günlük hayatın en sıradan anlarında bile kendini gösterir. Üniversite tercihi yaparken, sevmediği bir işte kalıp kalmamayı düşünürken, toksik bir ilişkiyi sürdürürken ya da uzun zamandır ertelediği bir hayal için risk almayı değerlendirirken insan, aslında kendi hayatıyla yüzleşir.
Fakat seçim yapmak her zaman kolay değildir. İnsan bazen verdiği kararların sonuçlarıyla yüzleşmekten korktuğu için olduğu yerde kalmayı seçer. Sevmediği bir işte yıllarca devam etmek, mutsuz olduğu bir düzeni sürdürmek ya da sürekli ertelenen hayallerin içinde yaşamak… Çoğu zaman bunların arkasında yalnızca korku değil, belirsizlikten kaçma isteği vardır.
Tanıdık olan acı, bilinmeyenden daha güvenli gelebilir. Oysa insanın hayatını değiştiren şey bazen büyük kararlar değil, uzun süre ertelediği küçük bir cesarettir. Çünkü seçim yapmamak bile bir seçimdir. İnsan bunu fark ettiğinde hem sarsılır hem de kendi hayatının sorumluluğunu taşımaya başlar.
Kaygı: İnsan Olmanın Sessiz Bedeli
Varoluşçu kuramda kaygı, bir hastalık değil; insan olmanın doğal sonuçlarından biridir. İnsan, özgürlüğünün farkına vardığında kaygı duyar. Çünkü artık hayatın tek ve kesin bir yolu olmadığını anlar ve kendi hayatıyla gerçekten yüzleşmeye başlar. Bu durum insana özgürlük kadar belirsizlik de getirir.
Søren Kierkegaard, kaygıyı “özgürlüğün baş dönmesi” olarak tanımlar. İnsan, önünde sayısız olasılık olduğunu fark ettiğinde sanki bir boşluğun kenarında duruyormuş gibi hisseder. Bu baş dönmesi, insanın kendi varoluşuyla yüzleşmesidir.
Aslında çoğu insan bu hissi hayatının farklı dönemlerinde deneyimler. Herkes bir yerlere yetişiyormuş gibi görünürken kendi hayatında geride kaldığını düşündüğünde ya da sosyal medyada başkalarının “kusursuz” hayatlarını izlerken içine çöken huzursuzlukta bu kaygının izleri görülebilir.
Bazı sorular insanın içinde uzun süre yankılanır: “Doğru yerde miyim?”, “Gerçekten istediğim hayat bu mu?”, “Ya yıllar sonra pişman olursam?” Bu sorular yalnızca kaygının değil, insanın kendisini anlamaya çalışma çabasının da bir parçasıdır.
Irvin Yalom’a göre insanın yüzleşmek zorunda olduğu dört temel varoluşsal gerçek vardır: ölüm, özgürlük, yalnızlık ve anlamsızlık. Özellikle yalnızlık hissi, modern insanın en görünmez yaralarından biri hâline gelmiştir. İnsan bazen onlarca kişiyle konuşmasına rağmen anlaşılmadığını hissedebilir. Canı gerçekten yandığında kimi arayacağını bilemeyebilir. Çünkü bazı yalnızlıklar kalabalıkların içinde daha da büyür.
Bu kaygılar bastırıldığında değil, kabul edildiğinde insanın dönüşümünü mümkün kılar.
Anlam: Hayata Tutunmanın En Güçlü Nedeni
İnsan yalnızca mutlu olmak istemez; yaşadığı hayatın bir anlam taşımasını da ister. Hayatın hazır bir anlamı yoktur. Anlam, insan tarafından oluşturulur. Viktor Frankl, insanın temel motivasyonunun haz değil, anlam arayışı olduğunu savunur.
İnsan; acı çekerken, kaybederken ya da yalnız kaldığında bile yaşamına bir anlam yükleyebildiği sürece hayata tutunabilir. Çünkü anlam, onu ayakta tutan içsel pusuladır.
Üstelik anlam çoğu zaman büyük başarıların içinde değil, küçük anların arasında saklıdır. Sabah kahvesini hazırlarken hissedilen huzurda, alınan derin bir nefeste, sevilen biriyle edilen kısa bir sohbette… Modern dünyada insanlar çoğu zaman hayatın anlamını büyük hedeflerde aramaya yönlendiriliyor. Daha başarılı olmak, daha fazla kazanmak, daha görünür olmak… Oysa bazen yalnızca devam edebilmek bile başlı başına bir anlam taşıyabilir.
Frankl’ın şu sözü, varoluşçu yaklaşımın en güçlü ifadelerinden biridir: “Yaşamak için bir nedeni olan insan, hemen her nasıl’a katlanabilir.”
Sahici Yaşam: Kendin Olma Cesareti
Kuramın merkezindeki bir diğer önemli kavram ise sahiciliktir. Sahici yaşam; başkalarının beklentilerine göre değil, kişinin kendi değerlerine göre yaşamasıdır. Bugün birçok insan gerçekten ne hissettiğini fark edemeden yaşamaya devam ediyor. Çünkü sürekli yetişmesi gereken işler, cevaplanması gereken mesajlar ve sürdürülmesi gereken roller var. Böylelikle insan zamanla kendisini değil, kendisinden bekleneni yaşamaya başlıyor.
Sosyal medyada mutlu görünmeye çalışırken içten içe tükenmek, istemediği hâlde sırf ayıp olmasın diye insanları kırmamaya çalışmak ya da herkesin onayladığı bir hayatı yaşarken geceleri neden mutsuz olduğunu anlayamamak… Bunların hepsi insanın kendisine yabancılaşmasının küçük ama güçlü örnekleri olabilir.
Toplumun dayattığı rollerin arkasına saklanan birey, zamanla kendi sesini duyamaz hâle gelir. Kendi arzularını, korkularını ve hayallerini bastırdıkça başkalarının hayatını yaşamaya başlar. Oysa insan, ancak kendisi olduğunda gerçekten var olabilir. Belki de sahici bir yaşam kusursuz olmak değil; korkularına rağmen kendin olabilme cesaretidir.
Sonuç: İnsan Olmak Cesaret İster
İnsan olmak kolay değildir. Özgürlük, kaygı, yalnızlık ve ölüm bilinciyle yaşamak cesaret ister. Fakat insanı anlamlı kılan şey de tam olarak budur. İnsan, hayatını yalnızca kendisine verilmiş bir kader gibi kabullenmek zorunda değildir. Onu zaman zaman kırılarak, bir eser gibi şekillendirebilir.
Belki de insan, en çok kırıldığı yerde kendini yeniden tanır. En kararsız kaldığı anda ne istediğini fark eder. En yalnız hissettiği zamanlarda bile içinde küçük bir yaşama isteği bulabilir. Ve belki de: Hayat, bize verilen bir metin değil; bizim yazdığımız bir hikâyedir.
