Bilinçli farkındalık (Mindfulness), ilk olarak Prof. Dr. Jon Kabat-Zinn tarafından 1979 yılında, kronik ağrı yaşayan bireylerin stres düzeylerini azaltmak amacıyla kullanılmaya başlanmıştır. Kabat-Zinn’e (2003) göre bilinçli farkındalığın temeli, Doğu kültürlerinde uygulanan meditasyon pratiklerine dayanmaktadır. Bu uygulamalarda bireyler dikkatlerini; nefeslerine, beden duyumlarına, düşüncelerine ve duygularına yargılamadan ve kabul edici bir tutumla yöneltmektedir. Bilinçli farkındalık, kişinin geçmişe ya da geleceğe odaklanmak yerine içinde bulunduğu ana bilinçli, amaçlı ve yargısız bir şekilde dikkat vermesi olarak tanımlanmaktadır.
Bilinçli farkındalık, zaman içerisinde deneyim ve uygulamalar yoluyla geliştirilebilen bir beceri olarak görülmektedir. Bu anlarda bireyler, geçmiş ya da geleceğe odaklanmak yerine tamamen içinde bulundukları ana yönelmektedirler. Bu durum, kişinin olaylara dışarıdan daha objektif bir şekilde bakabilmesine ve yaşananları fark edebilmesine katkı sağlamaktadır. Gelişen dikkat becerisi sayesinde bireyler kendilerini daha canlı, enerjik ve zihinsel olarak daha uyanık hissedebilmektedir. Bilinçli farkındalık anları; dikkatin bilinçli ve yargısız bir biçimde şimdiki ana yöneltildiği, bireyin gözlem ve keşiflerine dayanan, özgürleştirici ve sözel olmayan deneyimler olarak ifade edilmektedir.
Otomatik Pilot Kavramı
“Otomatik pilot” kavramı, bilinçli farkındalığın karşıtı olarak değerlendirilmektedir. Günlük yaşamda bireylerin birçok davranışı farkında olmadan ve amaçsız biçimde gerçekleştirdiği görülmektedir. Bu durumlarda zihin çoğunlukla geçmiş yaşantılar ya da geleceğe ilişkin düşünceler arasında dolaşmakta ve bireylerin anda kalmasını zorlaştırmaktadır. Sonuç olarak bireyler, günlük yaşamda karşılaştıkları olaylara bilinçli bir değerlendirme yapmadan, alışılmış ve otomatik tepkiler verebilmektedir. Otomatik pilot devreye girdiğinde verilen tepkiler çoğu zaman farkındalık dışında ve düşünmeden ortaya çıkmaktadır. Bilinçli farkındalığın temel amacı ise bunun tersine, bireyin dikkatini içinde bulunduğu ana yönlendirmesi ve o anda yaşananları bilinçli, dikkatli ve yargısız bir şekilde gözlemleyebilmesini sağlamaktır.
Mindfulness (Bilinçli Farkındalık)’taki Temel Tutumlar
Bilinçli farkındalık uygulamalarında benimsenmesi gereken bazı temel tutumlar şunlardır:
- Yargılama: Farkındalık anında değerlendirmeye ilişkin süreçlerin araya girmemesini ifade etmektedir.
- Sabır: Olacak şeylerin olması için kendi zamanlarının olduğunu anlamak ve kabul etmektir.
- Başlangıç Ruhu: Her tecrübenin özgünlüğünün, tekliğinin ve kıymetli olduğunun farkına varmaktır.
- Güven: Bireyin düşünce ve duygularının yaşamı üstünde temel belirleyici olmasıdır.
- Çabasızlık: Herhangi bir şeyi değiştirmek için çaba harcamadan var olabilmektir.
- Kabullenme: Kişinin duygu, düşünce ve olayları olduğu gibi görmesi ve bu durumdan hoşlanmasa bile bunu yaşadığını açık biçimde ifade edebilmesi.
- Spontanlık: Olayları olduğu gibi görme ve onların geçip gitmesine müsaade etme.
- Şefkat: Bir rahatlama duygusunun yaratılması temennisi ile orada, anda kalmak ve temasta olma isteğini barındırmaktadır.
- Şükran: Bir şeye veya birine ilişkin minnet hissetmek veya iyi niyet duymaktır.
- Cömertlik: Herhangi bir karşılık beklemeksizin, zorunluluk veya tanınma gereksinimi duymadan, içten ve açık biçimde verici olma isteğidir.
Mindfulness Temelli Stres Azaltma Programı
Kökleri Budist felsefesine dayanan ve bilimsel olarak desteklenen Mindfulness, herhangi bir dini veya felsefi yaklaşımına dayanmamaktadır. Bilinçli Farkındalık Temelli Stres Azaltma Programları, bireylerin zorlayıcı duygu ve durumlarla beraber kalmasını sağlamaya yönelik, bireylerin gündelik yaşamlarındaki stres ve zorlukları yönetebilmesine yardımcı programlardır. Bu programlar, Kabat-Zinn tarafından ilk adımları atılmıştır. Bilinçli farkındalık, bireylerde koşulsuz, önyargısız kabul durumunu oluşturmaktadır. Bireylerin önyargısız kabul tutumu ise bu bireylerde problemle baş etme stratejilerinde katkı oluşturmuştur.
Sonuç
Bilinçli farkındalık, bireylerin yaşamlarının farklı alanlarında; eğitim, sağlık, kişisel gelişim ve kendini yönlendirme süreçlerinde önemli bir yere sahiptir. Bireyler, bilinçli farkındalık sayesinde kendilerini daha iyi tanıyabilmekte; güçlü ve zayıf yönlerinin farkına vararak hedefledikleri sonuçlara ulaşabilmektedirler. Ayrıca bir süreci planlama, yürütme, değerlendirme ve gerekli durumlarda yeniden düzenleme becerileri de farkındalık düzeyiyle yakından ilişkilidir.
