“Ben sınır çizemiyorum.” Bu cümle, kişinin ne istemediğini bilmesine rağmen bunu karşısındaki insana söylemekte zorlandığını hissettirir. Bir arkadaşının sürekli yardım istemesi, aile üyelerinin özel hayatına müdahale etmesi, iş yerinde kendi sorumluluğu olmayan görevleri üstlenmesi veya ilişkide istemediği davranışlara sessiz kalması, sınır koyma güçlüğünün gündelik hayattaki görünümlerinden bazılarıdır.
Sınır kavramı, yalnızca fiziksel mesafeyi ifade etmez. Kişinin zamanını, enerjisini, özel bilgilerini, duygusal alanını ve kararlarını nasıl koruduğuyla da ilgilidir. Derlega ve Chaikin (1977), mahremiyeti kişilerarası temasın ve bilgi paylaşımının düzenlenmesiyle ilişkili bir süreç olarak ele almıştır. Bu bakımdan sınırlar, bireyin hem kendisiyle hem de diğer insanlarla kurduğu ilişkinin niteliğini belirleyen önemli bir düzenleme mekanizmasıdır.
Psikolojik sınır, bireyin kendisi ile diğer insanlar arasındaki kişisel alanı belirlemesine yardımcı olan bir çerçevedir. Bu çerçeve, “Benim için ne uygun?”, “Neyi paylaşmak istiyorum?”, “Hangi davranışa izin vermiyorum?” ve “Nerede durmam gerekiyor?” gibi soruların yanıtlarını içerir.
Sınır koymak, kişinin karşısındaki insanı kontrol etmesi veya onun davranışlarını değiştirmeye çalışması değildir. Daha çok, kendi tercihlerini, ihtiyaçlarını ve kabul edebileceği davranışları açık biçimde ifade etmesidir. Örneğin “Benimle bu şekilde konuşulduğunda konuşmaya devam etmek istemiyorum” demek, karşıdaki kişinin ne yapacağına hükmetmekten çok kişinin kendi sınırını tanımlamasıdır.
Ryder ve Bartle (1991), kişilerarası sınırları ilişkilerdeki yakınlık ve mesafenin düzenlenmesi açısından ele almıştır. Bu yaklaşım, sağlıklı ilişkilerde hem yakınlığa hem de bireyselliğe ihtiyaç olduğunu göstermektedir. Bir ilişkide yakınlık kurabilmek, kişinin kendi alanından vazgeçmesi anlamına gelmez. Aksine, kişinin kendisini koruyabildiği ilişkilerde yakınlık daha güvenli bir biçimde gelişebilir.
Sınır koyma güçlüğünün tek bir nedeni yoktur. Bireyin geçmiş yaşantıları, aile ilişkileri, kişilerarası öğrenmeleri, benlik algısı ve reddedilme korkusu bu güçlüğün oluşumunda rol oynayabilir.
Çocukluk döneminde kişinin ihtiyaçlarının sürekli geri plana atıldığı, itirazlarının hoş karşılanmadığı veya sevginin uyumlu davranmaya bağlandığı aile ortamlarında, birey zamanla kendi isteklerini ifade etmenin olumsuz sonuçlar doğuracağına inanabilir. “İyi çocuklar karşı çıkmaz”, “Ailemi üzmemeliyim” veya “İnsanları kırarsam beni sevmezler” gibi öğrenilmiş düşünceler, yetişkinlikte sınır koymayı zorlaştırabilir. Bununla birlikte bu tür yaşantılar, her bireyde aynı sonuca yol açmaz; sınır koyma becerisi ilişkisel ve bireysel etkenlerin birlikte değerlendirilmesini gerektirir.
Sınır koyma güçlüğünde sık karşılaşılan bir diğer etken, reddedilme ve terk edilme korkusudur. Kişi “Hayır dersem arkadaşlığımız bozulur”, “İsteğini kabul etmezsem bana kızar” veya “Beni bencil biri olarak görür” şeklinde düşünerek kendi ihtiyacını geri plana atabilir. Bu noktada kişi, kısa vadede ilişkide çatışma yaşamamayı başarırken uzun vadede kendi ihtiyaçlarının karşılanmamasıyla karşılaşabilir.
Ayrıca kişinin kendisini yalnızca başkalarına sunduğu fayda üzerinden değerlendirmesi de sınır koymayı güçleştirebilir. Her zaman yardımcı olan, herkesin sorununu dinleyen veya kendi ihtiyaçlarını sürekli erteleyen birey, zamanla “Ben ancak başkalarına faydalı olduğumda değerliyim” şeklinde bir inanç geliştirebilir. Böyle bir durumda sınır koymak, yalnızca bir davranış değişikliği değil, kişinin kendisiyle ilgili değerlendirmelerini de gözden geçirmesini gerektiren bir süreç haline gelir.
Sınır koyma güçlüğü, bireyin yaşamının farklı alanlarında olumsuz sonuçlar doğurabilir. Kişi istemediği halde sorumluluk üstlenebilir, zamanını başkalarının ihtiyaçlarına göre düzenleyebilir ve kendi isteklerini sürekli erteleyebilir. Bu durum, uzun vadede duygusal yorgunluk, öfke, kırgınlık ve ilişkilerde memnuniyetsizlik oluşturabilir.
Özellikle sınır koyamayan bireylerde, açıkça ifade edilmeyen ihtiyaçların zamanla birikmesi ve sonrasında yoğun öfke biçiminde ortaya çıkması mümkündür. Kişi başlangıçta hiçbir şey söylemezken, bir noktada karşısındaki insanın “Bunu nasıl anlamadığını” sorgulayabilir. Ancak burada önemli olan, karşıdaki kişinin kişinin ihtiyaçlarını kendiliğinden anlamasını beklemek yerine, bu ihtiyaçların uygun bir iletişim biçimiyle ifade edilmesidir.
Ames ve arkadaşları (2017), kişilerarası atılganlığın aşırı pasiflik ile saldırganlık arasında değerlendirilmesi gerektiğini belirtmektedir. Çok az atılganlık, bireyin kendi ihtiyaçlarını savunamamasına; aşırı atılganlık ise ilişkilerin zarar görmesine neden olabilir. Bu nedenle sağlıklı sınır koyma, ne sürekli geri çekilmek ne de karşısındaki insanı zorlamak anlamına gelir. Temel amaç, hem kişinin kendi haklarını hem de diğer insanların haklarını gözeten dengeli bir iletişim kurabilmesidir.
Sınır koyma becerisinin geliştirilmesinde ilk adım, kişinin kendi ihtiyaçlarını fark etmesidir. Birey, hangi durumlarda rahatsızlık yaşadığını, hangi davranışlara istemeden izin verdiğini ve hangi ilişkilerde kendisini sürekli geri plana attığını gözlemleyebilir. Bu farkındalık, sınır koymanın temelini oluşturur.
İkinci olarak, sınır koyma ile suçluluk duygusu arasındaki ilişki ele alınmalıdır. Bir kişinin sınır koyduğunda suçluluk hissetmesi, her zaman yanlış bir davranışta bulunduğu anlamına gelmez. Özellikle uzun süre başkalarının ihtiyaçlarını önceliklendirmiş bireylerde, kendi ihtiyacını ifade etmek başlangıçta alışılmadık ve rahatsız edici olabilir. Bu nedenle sınır koyma sürecinde amaç, suçluluğu tamamen ortadan kaldırmak değil; bu duygunun varlığına rağmen kişinin kendi değerleri doğrultusunda hareket edebilmesini desteklemektir.
Bilişsel Davranışçı Terapi açısından bakıldığında, sınır koyma güçlüğünde kişinin otomatik düşünceleri ve temel inançları üzerinde çalışılabilir. “Hayır dersem kötü biri olurum” düşüncesi ele alınarak bu düşüncenin kanıtları, alternatif açıklamalar ve geçmiş yaşantılarla ilişkisi incelenebilir. Ardından kişi, günlük yaşamında küçük ve yönetilebilir sınır koyma davranışları deneyebilir. Örneğin istemediği bir daveti nazikçe reddetmek, uygun olmadığında bir isteğe hemen yanıt vermemek veya kendisine ait bir zamanı korumak, bu becerinin geliştirilmesinde kullanılabilecek adımlardır.
Sınır koyarken kullanılan dil de önemlidir. “Sen zaten hep böylesin” gibi suçlayıcı ifadeler yerine, “Bu şekilde konuşulduğunda kendimi iyi hissetmiyorum” veya “Şu anda bunu yapabilecek durumda değilim” gibi ben dili içeren ifadeler tercih edilebilir. Bununla birlikte, her durumda yumuşak ve uzlaştırıcı bir iletişim mümkün olmayabilir. Özellikle kişinin güvenliğinin, fiziksel bütünlüğünün veya temel haklarının tehdit edildiği ilişkilerde sınır koyma, yalnızca iletişim becerisi olarak değil, güvenlik ve destek kaynakları açısından da değerlendirilmelidir.
“Sınır çizemiyorum” ifadesi, çoğu zaman kişinin kendi ihtiyaçlarını bilmemesinden çok, bu ihtiyaçları ifade ettiğinde yaşayacağını düşündüğü sonuçlarla ilişkilidir. Reddedilme korkusu, suçluluk, çatışmadan kaçınma, öğrenilmiş ilişki kalıpları ve olumsuz temel inançlar, sınır koyma güçlüğünü sürdüren etkenler arasında değerlendirilebilir.
Sağlıklı sınırlar, ilişkilerden uzaklaşmayı veya insanları hayatımızdan çıkarmayı zorunlu kılmaz. Aksine, bireyin kendi ihtiyaçlarını koruyarak daha dengeli ve karşılıklı saygıya dayalı ilişkiler kurabilmesine yardımcı olur. Sınır koymayı öğrenmek, bir anda gerçekleşen bir değişimden çok, farkındalık, iletişim becerileri ve davranışsal deneyimlerle gelişen bir süreçtir. Bu süreçte temel amaç, kişinin kendi ihtiyaçlarını da ilişkiler içinde meşru ve değerli kabul edebilmesidir.
Kaynakça
- Ames, D. R., Lee, A. J., & Wazlawek, A. S. (2017). Interpersonal assertiveness: Inside the balancing act. Social and Personality Psychology Compass, 11(6), Article e12317. https://doi.org/10.1111/spc3.12317
- Derlega, V. J., & Chaikin, A. L. (1977). Privacy and self-disclosure in social relationships. Journal of Social Issues, 33(3), 102–115. https://doi.org/10.1111/j.1540-4560.1977.tb01885.x
- Ryder, R. G., & Bartle, S. (1991). Boundaries as distance regulators in personal relationships. Family Process, 30(4), 393–406. https://doi.org/10.1111/j.1545-5300.1991.00393.x
- Wilson, L. L., Roloff, M. E., & Carey, C. M. (1998). Boundary rules: Factors that inhibit expressing concerns about another’s romantic relationship. Communication Research, 25(6), 671–695. https://doi.org/10.1177/009365098025006003
- Pope, K. S., & Keith-Spiegel, P. (2008). A practical approach to boundaries in psychotherapy: Making decisions, bypassing blunders, and mending fences. Journal of Clinical Psychology, 64(5), 638–652. https://doi.org/10.1002/jclp.20477
