Saat gece 01.37. Telefon elimizde. Gün boyunca hiç düşünmediğimiz şeyler bir anda aklımıza üşüşmeye başlıyor.
“Acaba doğru bölümü mü okudum?”, “Neden ona öyle cevap verdim?”, “Hayatımda ne yapıyorum?”, “Bundan beş yıl sonra nerede olacağım?” derken kendimizi bir anda hayatımızı baştan sona sorgularken buluyoruz. Üstelik sabah olduğunda bu soruların çoğu bize o kadar da önemli gelmiyor. Peki neden?
Aslında gece saatlerinde zihnimizin bir anda “hayat koçu” olmaya karar vermesinin birkaç psikolojik nedeni var. Gün içerisinde zihnimiz sürekli bir şeylerle meşgul. Dersler, işler, arkadaşlar, telefon bildirimleri, konuşmalar, yapılacaklar listeleri…
Kısacası dikkatimizi yöneltecek çok fazla şey var. Bu yoğunluk içerisinde bazı düşüncelerimizin üzerine yeterince eğilemiyoruz. Bu, düşüncelerin ortadan kaybolduğu anlamına gelmiyor.
Sadece onları fark etmek için daha az fırsatımız oluyor. Gece olduğunda ise çevresel uyaranlar azalıyor. Günün koşuşturması geride kalıyor ve dikkatimiz dış dünyadan iç dünyamıza doğru yönelmeye başlıyor.
Böylece gün içerisinde arka planda kalan düşünceler daha görünür hale gelebiliyor. Ve işte o zaman zihnimizin arka planında çalışan düşünceler biraz daha yüksek sesle konuşmaya başlıyor. Gece yaşanan düşüncelerin hepsi gerçek dışı değildir.
Bazen gerçekten üzerinde düşünmemiz gereken problemlerimiz vardır. Ancak gece bu problemlere verdiğimiz anlam değişebilir. Özellikle yorgun olduğumuzda olayları dengeli değerlendirmek daha zor olabilir.
Gün boyunca bizi meşgul eden şeyler ortadan kalkınca tek bir düşünceye uzun süre odaklanabiliriz. Örneğin gün içerisinde arkadaşlarımızla yaptığımız bir konuşmada söylediğimiz küçük bir cümleyi önemsemeyip hayatımıza devam edebiliriz. Fakat gece yatağa uzandığımızda aynı an bir anda zihnimizde yeniden canlanabilir.
“Acaba bunu neden söyledim?” “Karşımdaki kişi yanlış anlamış olabilir mi?” “Keşke o cümleyi hiç kurmasaydım.” Sonra birkaç saniyelik bir konuşma, zihnimizde uzun bir senaryoya dönüşebilir. Burada önemli olan nokta, olayın kendisi ile zihnimizde olaya verdiğimiz anlam arasındaki farktır. Bazen yaşadığımız olaydan çok, olay hakkında yaptığımız yorum bizi rahatsız eder.
Psikolojide buna benzer süreçlerde bilişsel çarpıtmalar devreye girebilir. Örneğin zihnimiz, elimizde yeterli kanıt olmamasına rağmen başkalarının bizim hakkımızda ne düşündüğünü bildiğimizi varsayabilir. Küçük bir hatayı ise olduğundan çok daha büyük bir problem gibi değerlendirebilir.
Bu yüzden gece sessizliğinde bu düşünceler daha da ikna edici hale gelebilir. Gece düşüncelerinin en yorucu taraflarından biri de ruminasyon, yani kişinin olumsuz düşünceler ve yaşadığı problemler üzerinde tekrar tekrar düşünmesi olabilir. Ruminasyon, bir problemi çözmekten çok aynı düşüncenin farklı biçimlerde zihinde dönüp durmasına benzer.
“Keşke öyle söylemeseydim.” “Acaba neden öyle davrandım?” “Ya işler istediğim gibi gitmezse?” İlk bakışta bu düşünceler problem çözmeye çalışıyormuşuz gibi hissettirebilir. Fakat ruminasyon çoğu zaman yeni bir çözüm üretmek yerine aynı noktaya tekrar tekrar dönmemize neden olur. Zihnimiz bazen bize “Bunu biraz daha düşünürsem cevabı bulacağım.” mesajını verir.
Oysa bazı düşünceler daha fazla düşünüldükçe çözülmek yerine büyüyebilir. Araştırmalar da ruminatif düşünmenin uykuya dalmayı zorlaştırabileceğini ve uyku problemleriyle ilişkili olabileceğini göstermektedir (Zawadzki et al., 2013). Yani gece zihnimizin susmaması yalnızca uykumuzu kaçırmakla kalmayabilir; uykusuzluk da ertesi gün zihinsel ve duygusal olarak daha zorlanmamıza katkıda bulunabilir.
Peki neden sabah olunca her şey daha normal? Bunun önemli nedenlerinden biri, sabah olduğunda dikkatimizin yeniden dış dünyaya yönelmesidir. Uyandığımızda telefonumuza bakarız, hazırlanırız, işe veya okula gideriz, insanlarla konuşuruz.
Zihnimizin dikkatini başka şeylere vermeye başlarız. Gece dünyanın merkezinde gibi görünen problem, sabah olduğunda hayatımızın yalnızca küçük bir parçası gibi görünebilir. Bu durum, gece düşündüğümüz her şeyin “yanlış” olduğu anlamına gelmez.
Sadece aynı problemi farklı bir zihinsel durumda değerlendiriyor olabiliriz. Bu nedenle gece aklımıza gelen her düşünceyi hemen çözmemiz gerektiğini düşünmek yerine, bazen kendimize şu soruyu sormak faydalı olabilir: “Bunu gerçekten şimdi mi çözmem gerekiyor?” Belki de cevabımız hayırdır. Peki gelelim gece düşünmek her zaman kötü mü sorusuna.
Aslında hayır her zaman kötü değildir. Sessiz bir ortamda kendimizle baş başa kalmak, günümüzü değerlendirmek ve duygularımızı fark etmek oldukça değerli olabilir. Problem, düşünmenin kendisinden çok düşüncelerin kontrolümüzden çıkmasıyla başlar.
Bazen gece yatağımızda düşündüğümüz bir konu, aslında gün içerisinde fark etmediğimiz bir ihtiyacımızı gösterebilir. Belki yorulmuşuzdur. Belki gelecekle ilgili kaygılarımız vardır.
Belki bir ilişkide yaşadığımız bir problem bizi düşündüğümüzden daha fazla etkiliyordur. Belki de sadece biraz durmaya ve kendimizi dinlemeye ihtiyacımız vardır. Bu nedenle gece gelen düşünceleri tamamen susturmaya çalışmak yerine onları fark etmek ve ertesi gün daha sakin bir zihinle tekrar değerlendirmek daha sağlıklı olabilir.
Örneğin aklımıza takılan bir düşünceyi kısa bir not olarak yazıp “Buna yarın bakacağım.” demek, zihne o konuyu tamamen görmezden gelmediğimizi gösterebilir. Böylece problemi çözmeye çalışmak ile problem hakkında tekrar tekrar düşünmek arasındaki farkı daha kolay fark edebiliriz. Sonuçta gece saat 02.00'de hayatımızı değiştirecek büyük kararlar almak zorunda değiliz.
Belki de bazı soruların cevabını sabaha bırakmak, düşündüğümüzden çok daha iyi bir fikirdir. Çünkü bazen sorun hayatımızın gerçekten kötü olması değil, gece zihnimizin her şeyi biraz fazla ciddiye almasıdır. Ve belki de gece yatağa girdiğimizde kendimize verebileceğimiz en iyi cevap şudur: “Bunu sabah da düşünebilirim.”
Kaynakça
- Carney, C. E., & Waters, W. F. (2006). Effects of a worry manipulation on bedtime arousal and sleep tendency. Behavioral Sleep Medicine, 4(1), 31–43.
- Harvey, A. G. (2002). A cognitive model of insomnia. Behaviour Research and Therapy, 40(8), 869–893.
- Nolen-Hoeksema, S., Wisco, B. E., & Lyubomirsky, S. (2008). Rethinking rumination. Perspectives on Psychological Science, 3(5), 400–424.
- Zawadzki, M. J., Graham, J. E., & Gerin, W. (2013). Rumination and anxiety mediate the effect of daily stress on sleep quality. Psychology & Health, 28(10), 1171–1182.
- Watkins, E. R. (2008). Constructive and unconstructive repetitive thought. Psychological Bulletin, 134(2), 163–206.
