Hiç üzgün olduğunuz bir günün sonunda kendinizi mutfakta bulduğunuz oldu mu? Aslında fiziksel olarak aç olmadığınız hâlde bir şeyler yeme isteği duyduğunuz, “Bugün bunu hak ettim.” diyerek kendinize küçük bir ödül verdiğiniz ya da stresli bir günün ardından elinizin farkında olmadan atıştırmalıklara gittiği anlar… Bazen yemek, yalnızca açlığımızı gidermek için yaptığımız bir davranış olmaktan çıkar. Bir süreliğine rahatlamak, zihnimizi meşgul etmek, kendimizi iyi hissetmek ya da yaşadığımız yoğun duygudan uzaklaşmak için yemeğe yönelebiliriz. İşte bu noktada karşımıza “duygusal yeme” kavramı çıkar. Duygusal yeme, fiziksel açlıktan çok duyguların etkisiyle ortaya çıkan yeme davranışıdır. Üzüntü, stres, öfke, kaygı, yalnızlık veya gerginlik gibi duygular bazı kişilerde yemek yeme isteğini artırabilir. Örneğin yoğun bir iş gününün ardından “Biraz çikolata yesem iyi hissederim.” diye düşünmek ya da kötü geçen bir günün sonunda normalden daha fazla yemek, duygusal yemenin günlük hayattaki örneklerinden biri olabilir. Üstelik duygusal yeme yalnızca belirli bir vücut ağırlığına sahip kişilerde görülen bir davranış değildir. Her birey, yaşamının farklı dönemlerinde duygularıyla baş etmek için yeme davranışına yönelebilir. Burada asıl dikkat edilmesi gereken nokta, kişinin ne yediğinden çok, hangi ihtiyaçla yediğidir.
Peki, duygularımızı yönetebilme biçimimiz yeme davranışımızı etkiliyor olabilir mi?
Gün içerisinde yaşadığımız her duygunun farkında olmayabiliriz. Bazen bir tartışmadan sonra “Bir şey yok.” deyip devam ederiz. Bazen yoğun bir günün ardından ne kadar yorulduğumuzu düşünmeden işlerimizi sürdürürüz. Bazen de bizi üzen bir olayı konuşmak yerine üzerini kapatmayı tercih ederiz. Ancak hissettiğimiz duygular, biz onları görmezden geldiğimizde tamamen ortadan kaybolmaz. İşte bazı durumlarda yemek, bu duygularla başa çıkmanın kolay ve hızlı bir yolu hâline gelebilir. Birkaç parça çikolata, bir paket cips ya da sevdiğimiz bir tatlı kısa süreliğine rahatlama sağlayabilir. O an için dikkatimizi yaşadığımız duygudan uzaklaştırabilir ve bize küçük bir ödül hissi verebilir. Fakat burada önemli bir ayrım vardır: Yemek, o anda hissettiğimiz duyguyu değiştirebilir; ancak duygunun nedenini ortadan kaldırmaz. Örneğin iş yerinde yaşadığımız bir problem nedeniyle stresliysek, akşam eve geldiğimizde yediğimiz tatlı bize birkaç dakikalığına iyi gelebilir. Ancak ertesi gün aynı problem hâlâ oradadır. Bu nedenle zamanla yemek, stresin kendisiyle baş etmek yerine stresten kısa süreliğine uzaklaşmanın bir yolu olabilir. Bu durum sıklaştığında ise kişinin kendisini suçladığı başka bir döngü başlayabilir: Önce zor bir duygu, ardından yeme isteği, sonrasında kısa süreli rahatlama ve ardından suçluluk… Bu döngüyü kırmanın ilk adımı ise yeme davranışına yalnızca “ne yedim?” üzerinden bakmaktan vazgeçip “neden yedim?” sorusunu da sormaktır.
Bu noktada fiziksel açlık ile duygusal yeme arasındaki farkı fark etmek önemlidir. Fiziksel açlık genellikle bedenin ihtiyaçlarından kaynaklanır. Bir süre yemek yemediğimizde enerjimizin azaldığını hisseder, midemizin boş olduğunu fark ederiz. Yedikçe de doyduğumuzu hissederiz. Duygusal yeme isteği ise çoğu zaman daha ani ortaya çıkabilir. Özellikle belirli bir yiyeceğe karşı güçlü bir istek duyabiliriz. Karnımız tok olsa bile “Şimdi bir şey yesem çok iyi olacak.” diye düşünebiliriz. Elbette bu ayrım her zaman bu kadar kesin değildir. İnsan davranışları tek bir ölçütle açıklanamaz. Bazen gerçekten aç olduğumuz hâlde stresli olabilir, bazen de yalnızca sevdiğimiz için bir yiyeceği isteyebiliriz. Bu nedenle amaç, her yeme isteğini sorgulamak veya kendimize yiyecek yasakları koymak değildir. Ama bazen durup kendimize şu soruyu sormak fark yaratabilir: “Ben şu anda bedenimin ihtiyacını mı karşılıyorum, yoksa yaşadığım bir duyguyu mu yatıştırmaya çalışıyorum?”
Duygusal yemenin arkasında çoğu zaman yalnızca yemekle ilgili bir mesele yoktur. Kişinin stresle, yalnızlıkla, üzüntüyle, öfkeyle veya yoğun yaşam koşullarıyla nasıl başa çıktığı da bu davranışın bir parçası olabilir. Bu nedenle duygularımızı düzenlemek, onları yok etmek anlamına gelmez. Üzgünsek hemen neşelenmek zorunda değiliz. Kaygılıysak kaygımızı anında ortadan kaldırmak zorunda değiliz. Öfkeliysek hiç öfkelenmemiş gibi davranmak da çözüm değildir. Önce duyguyu fark etmek gerekir. “Bu olay beni kırdı.”, “Bugün kendimi çok yalnız hissediyorum.”, “Gerçekten çok yoruldum.” veya “Şu anda yaşadığım stres beni zorluyor.” diyebilmek, yaşadığımız duyguyu anlamamıza yardımcı olabilir. Bazen yalnızca duygunun adını koymak bile davranışla duygu arasına küçük bir mesafe koyabilir. O birkaç saniyelik mesafe ise otomatik olarak mutfağa yönelmek yerine başka bir seçeneği fark etmemize yardımcı olabilir. Belki dinlenmek, birisiyle konuşmak, kısa bir yürüyüş yapmak, müzik dinlemek veya sadece kendimize biraz zaman ayırmak…
Buradaki amaç her zaman yemek yememeyi seçmek değildir. Ama seçim yaptığımızı fark etmek, otomatik olarak davranmaktan farklıdır. Duygusal yeme yaşandığında kişinin kendisini suçlaması da oldukça kolaydır. “İradem yok.”, “Kendimi tutamıyorum.”, “Yine dayanamadım.”, “Bunu yememeliydim.” gibi düşünceler aklımızdan geçebilir. Fakat kendimize yönelttiğimiz bu sert cümleler çoğu zaman davranışın altında ne olduğunu anlamamıza yardımcı olmaz. Oysa kendimize daha farklı bir soru sorabiliriz: “Bunu neden yaptım?” Bu soru bizi suçlamaktan çok anlamaya götürür. Belki çok yoğun bir gün geçirdik. Belki uzun zamandır kendimize zaman ayırmadık. Belki bir duyguyu ifade edemedik. Belki de yalnızca kendimizi iyi hissetmeye ihtiyaç duyduk. Bu nedenleri fark etmek, yeme davranışını doğru veya yanlış ilan etmek değildir. Davranışın arkasındaki ihtiyacı görebilmektir. Çünkü ihtiyaç görünür hâle geldiğinde, onu karşılamak için yalnızca tek bir seçeneğimiz olmadığını da fark etmeye başlayabiliriz.
Bir dahaki sefere kendinizi fiziksel olarak aç olmadığınız hâlde yemek isterken bulduğunuzda, kendinizi hemen durdurmak yerine kısa bir mola verebilirsiniz. Kendinize “Şu an ne hissediyorum?”, “Bu yeme isteği ne zaman başladı?”, “Yemek yediğimde nasıl hissetmeyi umuyorum?” veya “Şu anda ihtiyacım olan şey gerçekten yemek mi?” gibi birkaç basit soru sorabilirsiniz. Cevabınız yine yemek olabilir. Ve bunda bir sorun yoktur. Çünkü yemek yemek hayatın doğal bir parçasıdır. Her tatlı isteğinin, her atıştırmanın veya keyifle yenen her öğünün altında mutlaka bir psikolojik problem aramak gerekmez. Önemli olan, yemeğin özellikle zor duygular karşısında başvurduğumuz tek rahatlama yolu hâline gelip gelmediğini fark edebilmektir. Eğer yemek, yaşanan duygunun önüne geçiyor ve kişi kendisini sürekli aynı döngünün içinde buluyorsa, burada biraz durup kendi ihtiyaçlarına bakmak faydalı olabilir.
Duygusal yeme bize aslında önemli bir şeyi hatırlatıyor: İnsan davranışlarını yalnızca davranışın kendisine bakarak anlamak her zaman mümkün değildir. Bir kişinin neden yemek yediğini anlamak için bazen tabağın biraz daha ötesine bakmak gerekir. Çünkü bazen yemek istediğimizde gerçekten açızdır. Bazen de yemek, farkında olmadığımız bir duygunun veya karşılanmamış bir ihtiyacın eşlikçisi hâline gelir. Bu nedenle kendimizi suçlamak yerine kendimizi gözlemlemek daha anlamlı bir başlangıç olabilir. Bir dahaki sefere kendinizi mutfakta bulduğunuzda hemen “Yememeliyim.” demek yerine bir an durun ve kendinize sorun: “Ben şu anda gerçekten neye ihtiyaç duyuyorum?” Belki cevap yemek olacaktır. Belki dinlenmek. Belki konuşmak. Belki ağlamak. Belki yalnız kalmak. Belki de sadece kendinize biraz daha iyi davranmak. Çünkü kendimizi anlamak, her duyguyu hemen çözmek değildir. Bazen yalnızca o duygunun farkına varmak ve onu görmezden gelmemektir. Ve belki de duygusal yeme konusunda kendimize sorabileceğimiz en önemli soru şudur: “Neden yine yedim?” değil, “Ben şu anda aslında ne hissediyorum?” Çünkü bazen aç değiliz. Sadece bir şeyler hissediyoruz.
