İNSANI SİLMEK: DEHUMANİZASYONUN ANATOMİSİ VE KÖTÜLÜĞÜN PSİKOLOJİK DİLİ
Giriş
"ÖTEKİ" NASIL İNŞA EDİLİR?
Temel Çerçeve
Sıradan, iyi eğitimli, akşamları evine gidip çocuklarıyla vakit geçiren ve klasik müzik dinleyen insanlar, nasıl olur da toplama kamplarında ya da savaş meydanlarında sistematik bir kıyımın soğukkanlı uygulayıcıları haline gelebilirler? Bu soru, modern psikolojinin ve insanlık tarihinin en karanlık, ancak sorulması en elzem sorularından biridir.
Bir insanı başka bir insana zarar vermeye ikna etmek sanıldığı kadar kolay değildir; çünkü insan zihni, empati kurmaya ve kendi türüne zarar vermekten kaçınmaya dönük evrimsel bir donanıma sahiptir. İşte tam bu noktada, kötülüğün en büyük illüzyonu devreye girer: Karşıdakini insanlıktan çıkarmak, yani dehumanizasyon (insansızlaştırma).
Değerlendirme
Tarihin en organize yıkımlarından biri olan Nazi Almanyası, bu psikolojik mekanizmanın bireysel düzeyden kitle histerisine nasıl dönüştürüldüğünün en kusursuz ve acı verici laboratuvarıdır. Adolf Hitler ve propaganda makinesi, insanları fiziksel olarak yok etmeden çok önce, onları zihinlerde silmiştir.
DİLİN BİR SİLAH Olarak KULLANILMASI VE BİYOLOJİK METAFORLAR
Dehumanizasyon süreci, silahların ateşlenmesinden veya kampların kurulmasından çok önce, dilde başlar. Dil, zihnimizin gerçekliği inşa etme aracıdır. Hitler ve Joseph Goebbels liderliğindeki propaganda mekanizması, dildeki bu gücü çok iyi analiz etmişti.
Nazi söyleminde Yahudiler, Romanlar ve diğer azınlık grupları doğrudan hedef gösterilmeden önce, dilde sistematik bir dönüşüme tabi tutuldu. Bu gruplar için kullanılan kelimeler hiçbir zaman rastgele seçilmemişti: Parazitler (Schmarotzer), mikrop, virüs, kanser hücresi veya kemirgenler.
Bu terminolojinin seçilmesinde derin bir klinik ve psikolojik manipülasyon yatar. İnsan zihni bir insanı öldürmeyi cinayet ve dolayısıyla ahlaki bir suç olarak kodlar. Ancak bir virüsü yok etmek, bir kanser hücresini temizlemek ya da evi parazitlerden arındırmak cinayet değildir; aksine, bütünün sağlığı için yapılması gereken hijyenik ve tıbbi bir zorunluluktur. Dil manipülasyonu sayesinde, hedef alınan gruplar insan kategorisinden çıkarılıp biyolojik bir tehdit seviyesine indirgenmiştir. Böylece sıradan halkın zihnindeki ahlaki engeller tamamen bypass edilmiştir.
ALBERT BANDURA VE AHLAKİ UZAKLAŞMA (MORAL DISENGAGEMENT)
Peki, bireyler kendi ahlaki pusulalarını bu manipülasyona nasıl bu kadar kolay teslim ederler? Sosyal bilişsel teorinin öncülerinden Albert Bandura, bu durumu Ahlaki Uzaklaşma (Moral Disengagement) kuramıyla açıklar (Bandura, 1999). Bandura’ya göre insanlar, kendi ahlaki standartlarına uymayan eylemlerde bulunacaklarında ciddi bir içsel çatışma yaşarlar. Zihin, bu bilişsel çelişkiyi çözmek ve suçluluk duygusundan kaçınmak için ahlaki denetim mekanizmalarını askıya alır.
Bandura’nın tanımladığı bu ahlaki uzaklaşma mekanizmaları, Nazi Almanyası’nda adeta bir devlet politikası olarak işletilmiştir:
Sorumluluğun Yayılması ve Aktarılması: Nuremberg Mahkemeleri'nde Adolf Eichmann dahil birçok Nazi subayının sığındığı "Ben sadece emirleri uyguluyordum" savunması, ahlaki sorumluluğun otoriteye aktarılmasının (displacement of responsibility) en net örneğidir. Kişi kendisini eylemin faili olarak değil, sadece büyük bir çarkın küçük bir dişlisi olarak görür.
Zararlı Davranışın Haklı Çıkarılması (Moral Justification): Yapılan kıyımlar, Ari ırkın saflığı ve geleceği gibi kutsal ve yüce bir amaca hizmet ediyormuş gibi sunularak meşrulaştırılmıştır.
Dehumanizasyon (İnsanlıktan Çıkarma): Kurbanların acı çekme kapasitesi, insanlığı ve onuru ellerinden alınmıştır. Karşıdaki kişi insan olarak görülmediğinde, ona uygulanan şiddet de ahlaki bir sorgulamanın konusu olmaktan çıkar (Bandura, Underwood, & Fromson, 1975).
HENRI TAJFEL VE BİZ VE ONLAR AYRIMI
Kitlelerin bu yıkıcı sisteme entegre olmasını kolaylaştıran bir diğer temel dinamik ise Henri Tajfel’in Sosyal Kimlik Teorisi ile açıklanabilir (Tajfel & Turner, 1979). Tajfel’in laboratuvar ortamında gerçekleştirdiği Minimum Grup Deneyleri, insan zihninin ne kadar kolay bölünebildiğini şok edici bir şekilde gözler önüne ermiştir. Deneylerde insanlar tamamen yapay, önemsiz ve rastgele kriterlerle (örneğin sadece bir ressamın tablosunu beğenmelerine göre) gruplara ayrıldıklarında bile, anında kendi gruplarını kayırmaya (iç-grup) ve diğer grubu ötekileştirmeye (dış-grup) başlamışlardır.
Hitler, ekonomik kriz, işsizlik ve I. Dünya Savaşı'nın getirdiği derin yenilgi hissiyle sarsılmış Alman halkına çok güçlü, gurur verici bir iç-grup kimliği sundu: Ari Irk.
Ancak bir biz yaratmanın en kolay yolu, karşısına ortak ve mutlak bir onlar koymaktır. Alman halkının yaşadığı tüm sosyo-ekonomik acıların faturası bu yapay düşmana kesildi. Kendi zayıflıklarını ve narsistik yaralarını bu düşmana yansıtan kitleler, ötekini yok ettikçe kendilerini arınmış ve güçlü hissetmeye başladılar.
SONUÇ: ALARMI BUGÜN DE DUYMAK
Dehumanizasyon, tarihin tozlu sayfalarında, Nazi Almanyası'nın toplama kamplarında kilitli kalmış geçmişe ait bir hastalık değildir. İnsanın insanı insansızlaştırma eğilimi, zihnimizin derinliklerinde her an uyanmaya hazır, evrimsel olarak taşınan karanlık bir potansiyeldir.
Bugün sosyal medya platformlarında, politik tartışma kürsülerinde veya küresel çatışmalarda, farklı düşünenleri canavar, parazit, virüs veya hain olarak nitelendirdiğimiz her an, zihnimiz tam olarak Goebbels'in ve Hitler'in geçtiği o tehlikeli patikadan yürümektedir.
Kötülük, fantastik filmlerdeki gibi pelerinli canavarlarla gelmez. Kötülük; dilimizi kirlettiğimizde, empati yeteneğimizi askıya aldığımızda ve karşıdakinin biricik insanlık onurunu görmezden geldiğimizde içimizde uyanan o derin sessizliktir. Psychology Times okurlarına ve kendimize vermemiz gereken en büyük söz şudur: Karşımızdakinin fikirlerine ne kadar karşı olursak olalım, onun insan olma hakkını elinden almamak, insanlığımızı korumanın tek yoludur.
KAYNAKÇA
Bandura, A. (1999). Moral disengagement in the perpetration of inhumanities. Personality and Social Psychology Review, 3(3), 193-209.
Bandura, A., Underwood, B., & Fromson, M. E. (1975). Disinhibition of aggression through diffusion of responsibility and dehumanization of victims. Journal of Research in Personality, 9(4), 253-269.
Tajfel, H., & Turner, J. C. (1979). An integrative theory of intergroup conflict. In W. G. Austin & S. Worchel (Eds.), The social psychology of intergroup relations (pp. 33-47). Monterey, CA: Brooks/Cole.
