İnsan zihni doğduğunda üzerine özgürce yazılabilen boş bir levha mı? Yoksa içine doğduğu kültürün bir devamı mı? Sosyal psikolog Henri Tajfel tarafından geliştirilen Sosyal Kimlik Teorisi, bu sorunun cevabını vererek psikoloji dünyasında uzun yıllar hüküm süren bireyselci bakış açısının karşısına yeni bir perspektif getirmiştir. Bu teoriye göre bizler, karmaşık sosyal ortamları iki kategoriye ayırarak organize ederiz: İç grup ve dış grup. Bu kategorizasyonu yapıp kendimizi bir gruba ait hissettiğimizde ise kimliğimizi bu gruba göre oluşturmaya başlarız.
Buradan anlıyoruz ki, insan zihni uzun yıllar boyunca evrensel formüllerle anlaşılmaya çalışılsa da bizler yalnızca biyolojik organizmalar değil; içinde büyüdüğümüz toplumun anlatılarıyla, değerleriyle ve geçmişiyle bütünleşmiş kültürel varlıklarız. Bunları pasif bilgiler olarak öğrenmez, kendi kimliğimizin yapı taşları haline getiririz.
Kültürel farklılıklar söz konusu olunca psikolojide genel bir Doğu-Batı ayrımı yapılmaktadır. Batı kültürleri bireyci, Doğu kültürleri ise kolektivist (toplulukçu) olarak görülmektedir. İşte bu yazıda, zihnimizin görünmez mimarı olan kültürümüzün ruhsal dünyamızı nasıl ilmek ilmek işlediğini keşfedeceğiz.
Beyindeki Kültürel İzler
Eğer kültürün yalnızca davranışlarımızı değiştirdiğini düşünüyorsanız, yanılıyorsunuz. Kültürel nörobilim alanında yapılan çalışmalar, kültürün beynin fiziksel gelişimini ve sinirsel yollarını da doğrudan etkilediğini bizlere gösterir. Bir başka deyişle beynimiz, içine doğduğumuz, büyüdüğümüz toplumun değerlerine, diline ve düşünce yapısına göre kendini yeniler. Örneğin, beyinde “benlik” ile ilgili bölge olan mPFC, Batılı kültürlerdeki insanlarda yalnızca kendilerini düşündüklerinde aktifleşirken; Doğu kültüründeki insanlarda bu bölge hem kendilerini düşündüklerinde hem de anne gibi yakın çevresindeki insanları düşündüklerinde aktifleşir.
Bu görünmez mimarinin bir diğer çarpıcı kanıtı da dünyayı nasıl gördüğümüz ile ilgilidir. Mecazi anlamda bir görmeden de bahsetmiyorum, mevzu tamamen biyolojik. Richard Nisbett gibi psikologların öncülük ettiği algı çalışmaları ve kültürel nörobilim alanında yapılan araştırmalarda, Batı ve Doğu kültürüne sahip katılımcılara bir fotoğraf gösterildiğinde fMRI ve göz takip cihazlarından elde edilen bulgulardan, Batılı katılımcıların gözlerinin, ekrana bakar bakmaz odak noktasındaki en büyük nesneye kilitlendiği; Doğulu katılımcıların ise gözlerini ekranın arka planında gezdirdiği tespit edilir. Bu iki grubun beyinde görsel bilgiyi işlerken de farklı nöral yollar kullandığı kanıtlanır. Dolayısıyla, kültürümüz sadece ne düşüneceğimizi değil, gözümüzün ilk nereye bakacağını, beynimizde bu bilginin nasıl işleneceğini dahi önceden belirler.
İlişki Kurmak ve Dünyayı Anlamlandırmak
Yapılan benzer başka bir deneyde katılımcılara tavuk, inek ve ot resimleri gösterilip bunları ikişerli eşleştirmeleri beklenir. Batılı katılımcılar yine nesnenin kendi özgün niteliğine odaklanarak tavuk ve ineği (ikisi de hayvan olduğu için) eşleştirirken; Doğulu zihinler bağlam ve ilişki odaklı yaklaşıp inek ve otu (inek ot yer ilişkisinden dolayı) eşleştirir.
Aynaya bakarken gördüğümüz kişiyi tanımlamamız da bu deneyden elde edilen sonuçtan farklı gelişmez. Batı kültüründe büyüyen çocukların zihnine işlenen şema çoğunlukla çocuğa “eşsiz, diğerlerinden farklı, kendi ayakları üstünde durması gereken ayrı bir birey” olduğunu öğretir. Bu yüzden “bağımsız benlik modelini” içselleştirmiş bireylerin kimlik sınırları keskin olur. Kendilerini tanımlarken “Ben içe dönüğüm, çalışkanım, koşu yapmayı severim” gibi kişisel özellikleri saymaya daha yatkınlardır. Kimlikleri ve benlik algıları sabittir; durumlara veya sosyal rollere göre kolayca değişmez. Önemli olan kendi karakter özellikleri ve bunları muhafaza etmektir. Bunu sağlamak için durumlara ve etraftaki insanlara uyum sağlamak yerine kendi tutumlarını ve farklılıklarını ortaya koymayı tercih ederler.
Bizim de dahil olduğumuz toplulukçu kültürlerde ise kimlik sınırları bu kadar keskin oluşmaz. Kişi kendini yalnızca kendi bireysel benliğinden ibaret görmez; burada “ilişkisel benlik” söz konusudur. Kendini tanımlaması istendiğinde “Ben şu okulun öğrencisiyim, doktorum, falanın kızıyım, Türk milletinin bir parçasıyım” gibi bağlamsal ve sosyal tanımlar yapar. Bu zihin yapısında kimliği oluşturan ana soru, “Ben ne istiyorum?”dan ziyade “Bu gruptaki görevim ne?” olur. Benlik algıları ve kimlikleri, bu ilişkilere ve sosyal rollere göre değişkenlik gösterebilir. Buradaki amaç grubun faydasını önemsemek ve uyum sağlamaktır. Grup içi veya toplumsal uyumu sağlayabilmek için daha esnek davranabilirler.
Toplulukçu coğrafyalarda büyüyen çocukların motivasyon kaynakları da, kendi bağımsız seçimleri yerine aile gibi aidiyet hissettikleri grupların onlara duyduğu güven olabilir. Sheena Iyengar ve Mark Lepper’ın yaptığı çalışma da bunu destekler niteliktedir: Yaşları 7 ile 9 arasında değişen Anglo-Amerikan (bireyci) ve Asya-Amerikan (toplulukçu) çocuklarla yapılan çalışmada çocuklar rastgele iki gruba ayrılarak aynı görevler farklı koşullarda yaptırılır. Kişisel seçim grubunda çocuklara tamamen özgür bir alan bırakılarak, hangi oyunu oynayacakları gibi kararları kendilerinin vermeleri istenir. Diğer gruptaki çocuklara ise oyunun özellikleri doğrudan sunularak bu oyunu annelerinin onlar için seçtiği, bunu oynamasını istediği söylenir.
Çalışmanın sonucunda, Anglo-Amerikan çocukların kendi seçtikleri oyunu çok daha büyük bir motivasyonla oynayıp, odada yalnız kaldıklarında da oyuna devam ettikleri görülür. Asya-Amerikan çocuklarda ise durum tam tersidir. Seçimi anneleri yaptığında bu çocukların oyunda çok daha yüksek bir performans sergilediği ve odada yalnız kaldıklarında bu oyunla oynamaya devam etmeyi seçtikleri görülür. Yani ilişkisel bir kültürde büyüyen çocuk için güvenilen bir otoritenin seçimi yük veya özgürlüğüne bir darbe olmaktan ziyade, en büyük motivasyon kaynağı haline gelmiştir.
Ölüm ve Yas
Kültürümüz hayatı algılamamız ve yaşamamızı nasıl şekillendiriyorsa, evrensel gerçeğimiz olan ölümü algılamamız ve yas sürecimizi de şekillendirir. Batı merkezli ana akım psikoloji literatürü, yas sürecini bireysel ve doğrusal bir patoloji olarak ele alır. Bu bakış açısına göre sağlıklı bir yas; kişinin inkar, öfke ve depresyon aşamalarından geçerek nihayetinde ölen kişiyle olan bağlarını tamamen koparması ve kendi bağımsız hayatına geri dönmesiyle tamamlanır.
Oysa toplulukçu coğrafyalarda yas, tek başına çekilen bireysel bir acı değil, toplumsal bir olgudur. Doğulu kültürlerde amaç, ölen kişiyle bağları koparıp onu unutmak değil; tam aksine dualarla, mevlitlerle, helva dökme ritüelleriyle o bağları koparmadan sürdürmektir. Bireyci kültürlerde yasın uzaması bir “hastalık” olarak görülürken, toplulukçu kültürlerde acının zamana yayılması ve toplulukla birlikte yaşanması ruhsal bir denge olarak kabul edilir.
Sonuç olarak; insan zihni ne üzerine her şeyin yazılabileceği boş bir levhadır ne de katı bir biyolojik makinedir. Bizi biz yapan şey sadece nöral bağlarımız değil, o bağları şekillendiren kültürdür de. Dolayısıyla insanı anlamak, o bireyin zihnini ilmek ilmek işleyen toplumsal coğrafyayı da anlamayı gerektirir.
