Şizofreni, genellikle geç ergenlik veya erken yetişkinlik dönemlerinde ortaya çıkan ve kişinin gerçeklikle bağlantısının koptuğu bir psikoz deneyimiyle karakterize edilen ciddi bir psikiyatrik rahatsızlıktır (Nevid ve ark., 2020). Bu duruma genellikle varsanılar veya sanrılar eşlik etmektedir.
Hastalığın başlangıcı bazı olgularda akut olabilir ve semptomlar aniden ortaya çıkabilir. Ancak, diğer bazı olgularda semptomların yıllar içinde yavaş yavaş geliştiği ve etkisinin daha uzun sürdüğü görülmektedir (Comer ve Comer, 2022).
Şizofreninin Temel Belirtileri
Şizofreninin anlaşılması açısından üç temel belirti kümesi bulunmaktadır. Bunlar; Pozitif Belirtiler, Negatif Belirtiler ve Psikomotor Yavaşlama olarak ayrılmaktadır.
-
Pozitif Belirtiler içinde halüsinasyonlar, sanrılar, düzensiz konuşma ve algılardaki hassasiyet artışı gibi deneyimler örnek gösterilebilir.
-
Negatif Belirtiler ise konuşma yoksulluğu, düz duygulanım, istek kaybı ve sosyal geri çekilme gibi durumları içermektedir.
-
Psikomotor Yavaşlama ise katatoni adı verilen, sabit ve uygunsuz duruşu ifade etmektedir.
Şizofreniye Farklı Yaklaşımlar
Şizofreninin açıklanması ve tedavisi için pek çok farklı yaklaşım önerilmiştir. Bu yaklaşımlar arasında biyolojik görüş, psikolojik görüş ve sosyokültürel görüşler yer almaktadır.
-
Biyolojik görüşe bakıldığında, genetik faktörlerin, beyindeki anormalliklerin veya viral sorunların etkin olduğu söylenebilir.
-
Psikolojik görüş ise psikodinamik açıklamaların yanı sıra bilişsel davranışçı açıklamaları ön plana çıkarırken;
-
Sosyokültürel görüşte çok kültürlü faktörlerin, sosyal etiketlemenin ve işlevsiz ailelerin önemli olduğu belirtilmektedir.
Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) ve Şizofreni
Bu metin kapsamında, şizofreni spektrum bozukluklarının tedavisinde bilişsel davranışçı terapinin (BDT) nasıl uygulanabileceği detaylıca ele alınacaktır. Bilişsel davranışçı terapiye göre, bireyin duyguları, düşünceleri ve davranışları birbirini etkilemektedir. Bu bağlamda, bireyin yaşadığı olaya yüklediği anlam önemli bir yer tutar. Tedavi sürecinde birey, kendi düşüncelerinin farkına varmayı öğrenir ve bu düşüncelerdeki bilişsel çarpıtmaları görmeye başlar.
Şizofreninin bilişsel davranışçı görüşle açıklanmasında iki temel yaklaşım bulunmaktadır. Bunlardan ilki edimsel koşullama ilkelerini baz almakta, diğeri ise olağandışı düşüncelere odaklanarak yanlış yorumlamaların üzerinde durmaktadır (Comer ve Comer, 2022).
BDT’nin Şizofreni Tedavisinde Kullanılan Yöntemleri
Şizofreni tedavisinde iki tür bilişsel davranışçı terapi tekniği kullanılmaktadır: Bilişsel Onarım ve Halüsinasyonların Yeniden Yorumlanması Ve Kabul Edilmesi.
1. Bilişsel Onarım
Bu yöntem, planlama, dikkat ve hafıza güçlüklerine odaklanır. Bireyler, bilgisayardaki bilgi işleme görevlerini kolaydan zora doğru tamamlar. Bu görevler başlangıçta hastaların dikkat becerilerini geliştirmek için tasarlanmıştır.
Bireyler görevleri hızlıca tamamladıkça daha karmaşık görevlere geçmekte, bu yöntemde iyileşme oranı ise orta düzeyde gözlenmektedir.
2. Halüsinasyonların Yeniden Yorumlanması ve Kabul Edilmesi
Bu yaklaşım, “bireylerin garip duyumları anlamlandırmaya çalışırken, dış kaynaklardan ses geldiği ya da kötülük görecekleri gibi yanlış birtakım sonuçlara varmasıyla şizofreniye giden yolun şekillendiği” görüşünü savunmaktadır. Bu yanlış yorumlar aslında halüsinasyonlardır. Klinisyenler, bu yanlış yorumlamaların önüne geçmeye çalışmakta, bireyde oluşan korku ve kafa karışıklığını gidermeyi hedeflemektedirler.
Bu amaçla, klinisyenler şizofreni hastalarına halüsinasyonların biyolojik nedenlerini açıklamakta, hastaların kendi halüsinasyonlarının nasıl ortaya çıktığı ve kaybolduğu hakkında daha fazla bilgi toplamalarına yardımcı olmakta, bu yanlış yorumlara meydan okumakta ve rahatsız edici halüsinasyonlarla başa çıkma tekniklerini öğretmektedirler.
Şizofreni Spektrum Bozuklukları
Şizofreni spektrum bozuklukları arasında kısa psikoz bozukluk, şizofreniform bozukluk, şizoaffektif bozukluk ve sanrılı bozukluk gibi diğer rahatsızlıklar da yer almaktadır. Bu rahatsızlıkların her birinin tanımı birbirinden farklılaşsa bile, hepsinin ortak noktası psikoz kümesi etrafında birleşmeleridir (APA, 2022).
Sonuç
Sonuç olarak, şizofreni genetik geçişi güçlü olan bir psikiyatrik rahatsızlıktır. Bununla birlikte çevresel olaylar sonucunda da ortaya çıkabilir. Belirtileri pozitif, negatif ve psikomotor yavaşlama olarak üçe ayrılmaktadır. Günümüze kadar pek çok farklı görüş bu rahatsızlığı açıklamaya ve tedavi etmeye çalışmıştır. Bu çabalar arasında bilişsel davranışçı terapi önemli bir yer tutmaktadır. Bilişsel onarım ile halüsinasyonların yeniden yorumlanması ve kabul edilmesi başlıkları altında şizofreni hastalarına yardım edilmeye çalışılmaktadır. Bu bozukluk toplumun daha az bir kesiminde gözlense bile, bireyin işlevsellik düzeyini ciddi ölçüde etkileyebildiğinden, tedavisi büyük önem taşımaktadır.
Kaynaklar
Amerikan Psikiyatri Birliği. (2022). Ruhsal bozuklukların tanısal ve sayımsal elkitabı, gözden geçirilmiş baskı (5. Baskı) (DSM-5-TR). (E. Köroğlu, Çev.). Esenkal Yayıncılık.
Comer, R. J. ve Comer, J. S. (2022). Anormal psikolojinin temelleri (9. Baskı). (O. Yorulmaz, Çev.). Nobel.
Nevid, S. J., Rathus, S. A. ve Greene, B. (2020). Değişen dünyada anormal psikolojisi. (A. Durak Batıgün, Çev.). Palme Yayınevi.
