Son zamanlarda hiç kendi çocukluğunuzu düşündünüz mü? İlk hatırladığınız korkuyu, ağladığınız sırada size söylenen sözleri ya da üzgün olduğunuzda ne yapmanız gerektiğinin öğretildiği anları… Çocukluk, genellikle neşeyle ve oyunla hatırlansa da aynı zamanda hayal kırıklığı, kaygı, öfke ve üzüntü gibi zor duygularla ilk karşılaşmaların yaşandığı bir dönemdir. Ancak bu karşılaşmaların ardından verilen mesajlar çoğunlukla benzerdir: ‘’Ağlama’’, ‘’Korkacak bir şey yok’’, ‘’Geçti artık.’’
Yetişkinlik dünyasında hala yaygın olan bu yaklaşım, çocukların zor duygularının hızla ortadan kaldırılması gerektiği varsayımına dayanır. Oysa her bastırılan duygu çocuğun iç dünyasında sessizce varlığını yetişkin yaşantımız boyunca da sürdürmektedir. Kabul Kararlılık Terapisi (Acceptance and Commitment Therapy; ACT) çocuklarla çalışırken tam da bu noktada farklı bir yol önerir. Amaç zor duyguları susturmak ya da yok etmek değil; onlara alan açarak çocukların bu duygularla birlikte yaşamalarını öğrenmelerini desteklemektir.
ACT, çocukların içsel yaşantılarıyla temas kurabilmelerini ve zorlayıcı deneyimler varlığını sürdürürken, kendi değerleri doğrultusunda anlamlı davranışlar geliştirebilmelerini hedefleyen üçüncü dalga bilişsel davranışçı terapi yaklaşımdır. Bu yazıda ACT’nin çocuklarla kullanımını, psikolojik esneklik kavramı etrafında ele alarak temel süreçlerin gelişimsel olarak nasıl uyarlanabileceğini aktaracağım.
Erken Çocukluk Döneminde Psikolojik Esneklik
ACT’nin merkezinde yer alan psikolojik esneklik, bireyin anbean yaşantısıyla temas halinde kalabilmesi ve zorlayıcı içsel deneyimlere rağmen değerleri doğrultusunda hareket edebilmesi olarak tanımlanır. Çocukluk döneminde psikolojik esnekliğin gelişimi, duyguların tanınması, düşüncelerle mesafe kurulabilmesi ve davranış repertuarının genişlemesiyle yakından ilişkilidir. Çocuklar, gelişimsel olarak soyut düşünmeden ziyade somut deneyimlere dayandıkları için, ACT’nin süreçleri oyun, metafor ve hikayeleştirme yoluyla daha erişilebilir hale gelir. Bu yönüyle ACT, çocukların dünyasına uyumlanabilen esnek bir çerçeve sunar.
Çocuklarla Act’de Temel Süreçler
1. Kabul: Duygulara Alan Açmak Çocuklarla kabul çalışması, duyguların “iyi” ya da “kötü” olarak etiketlenmeden deneyimlenmesine izin vermeyi içerir. Amaç, çocuğun zor duygularla savaşmak yerine onları fark edebilmesidir. Balon, misafir ya da dalga metaforları bu süreçte sıkça kullanılır.
2. Bilişsel Ayrışma: Düşünceyle Mesafe Kurmak Çocuklar çoğu zaman düşüncelerini gerçekliğin kendisi olarak yaşarlar. ACT’de bilişsel ayrışma, düşüncelerin yalnızca zihinden geçen kelimeler ya da imgeler olduğunun fark edilmesini hedefler. “Zihin bana ne söylüyor?” sorusu, çocuğun içsel deneyimiyle arasına küçük ama işlevsel bir mesafe koymasına yardımcı olur.
3. Şimdiki Anla Temas Dikkatin şimdi ve buraya yöneltilmesi, çocuklarda duyusal farkındalık egzersizleriyle desteklenir. Beş duyuya odaklanan kısa çalışmalar, çocuğun regülasyon becerilerini güçlendirebilir.
4. Benlik Bağlamı: Gözlemleyen Ben Çocuklarla benlik bağlamı çalışmaları, “düşüncelerim ve duygularım var ama ben onlardan ibaret değilim” deneyimini destekler. Hikâyeler ve karakterler aracılığıyla bu ayrım somutlaştırılabilir.
5. Değerler: Benim İçin Ne Önemli? Değerler, çocuklarla çalışırken hedeflerden ziyade yön gösterici pusulalar olarak ele alınır. Arkadaşlık, merak, cesaret ya da yardımseverlik gibi değerler, çocuğun günlük yaşamıyla ilişkilendirilir.
6. Kararlı Eylem: Küçük Adımlarla İlerlemek Kararlı eylem, çocuğun zor duygular varlığını sürdürürken değerleri doğrultusunda küçük ve ulaşılabilir adımlar atabilmesini içerir. Bu adımların somut ve gelişimsel olarak uygun olması önemlidir.
Klinikte Çocukların Gelişiminin Yansımaları
ACT; çocuklarla çalışırken yalnızca semptom azaltımında değil, duygusal deneyim ile kurulan ilişkinin dönüşümüne odaklanır. Bu yaklaşım, çocuğun ilerleyen yaşam dönemlerinde zorlayıcı ve baş etme kapasitesini aşabilecek içsel yaşantılar karşısında daha esnek ve şefkatli bir tutum geliştirmesine temel oluşturarak zemin hazırlayabilir.
Sonuç olarak, çocukların yaşamları boyunca zor duygularla karşılaşmadan büyümesi ve gelişmesi mümkün değildir. Ancak bu duygularla nasıl bir ilişki kurabileceklerini öğrenmeleri mümkündür. Çocuklukta öğrenilen her duygu düzenleme yolu, ileriki yaşamda içsel dünyayla kurulacak ilişkinin de temelini oluşturur. Sürekli bastırılan, küçümsenen ya da hızla geçirilmesi beklenen duygular, zamanla çocuk için tehdit edici hale gelir.
Kabul Kararlılık Terapisi, çocuklara zor duyguların tehlikeli olmadığını; aksine yaşamın doğal ve kaçınılmaz parçaları olduğunu deneyimlemeyi amaçlar. Bu yaklaşım, çocuğun duygularını kontrol etmeye çalışmak yerine bu duygulara alan açmasını ve zorlayıcı durumlar içerisinde kendi değerleri doğrultusunda adım atabilmesini destekler. Böylece çocuk, yalnızca iyi hissettiğinde değil zorlandığında da yaşamla temasını sürdürebileceğini öğrenir.
Zor duygularla büyümek, çocuklar için bir kırılganlık değil; doğru eşlik edildiğinde güçlü bir psikolojik esneklik kaynağıdır. ACT, çocuklara duygularından kaçmadan, onlarla beraber daha anlamlı bir yaşam kurabileceklerini fısıldayan bir yol sunar. Belki de çocuklara verebileceğimiz en kalıcı armağan, duyguların geçmesini değil, onlara dayanabilme kapasitesini geliştirmektir.
Kaynakça
Coyne, L. W., & Murrell, A. R. (2009). The joy of parenting: An acceptance and commitment therapy guide to effective parenting. New Harbinger Publications. Greco, L. A., & Hayes, S. C. (2008). Acceptance and mindfulness treatments for children and adolescents: A practitioner’s guide. In R. A. Baer (Ed.), Mindfulness-based treatment approaches (pp. 287–316). Academic Press. Hayes, S. C., Strosahl, K. D., & Wilson, K. G. (2012). Acceptance and commitment therapy: The process and practice of mindful change (2nd ed.). Guilford Press. Kashdan, T. B., & Rottenberg, J. (2010). Psychological flexibility as a fundamental aspect of health. Clinical Psychology Review, 30(7), 865–878. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2010.03.001 Murrell, A. R., Coyne, L. W., & Wilson, K. G. (2015). ACT with children, adolescents, and their parents. Context Press.
