Lynne Ramsay’nin 2011 tarihli We Need to Talk About Kevin filmi, izleyicisini rahatsız edici ama kaçınılmaz bir soruyla baş başa bırakır: Kevin doğuştan mı “kötüdür”, yoksa onu bu noktaya getiren ailesi ve yaşam deneyimleri midir? Film bu soruya kesin bir yanıt vermez. Bunun yerine bizi doğuştan getirilen özellikler, ebeveynlik, bağlanma, çevresel koşullar ve bireysel sorumluluk arasındaki karanlık bölgede bırakır.
Kevin’ın gerçekleştirdiği katliamı yalnızca Eva’nın anneliğiyle açıklamak, çocuğun bütün sorumluluğunu anneye yükleyen toplumsal bakışı yeniden üretmek olur. Ancak Eva’nın Kevin ile ilişkisindeki duygusal uzaklığı görmezden gelmek de mümkün değildir. Filmde asıl dikkat edilmesi gereken, tek bir neden değil; yıllar boyunca biriken risklerin hiçbir aile üyesi tarafından yeterince görülmemesi, anlamlandırılmaması ve ele alınmamasıdır.
İstenmeyen Gebelik ve Annelik Ambivalansı
Eva, çocuk sahibi olmadan önce seyahat eden, çalışan ve özgürlüğüne düşkün bir kadındır. Gebeliği onun için yalnızca bir bebeğin gelişi değil, alıştığı hayatın ve kimliğinin kaybı anlamına gelir. Anne olmaya hazır olmadığı daha gebelik sürecinden itibaren hissedilir. Kevin doğduğunda da annelik rolünün içine doğal ve kendiliğinden biçimde yerleşemez.
Filmin en cesur yanlarından biri, anneliği otomatik olarak ortaya çıkan kutsal bir içgüdü gibi göstermemesidir. Eva çocuğuna karşı sevgi kadar öfke, pişmanlık, yabancılaşma ve sıkışmışlık da hisseder. Toplumun annelik anlatısında pek yer verilmeyen bu duygusal ikilik, yani annelik ambivalansı, filmin merkezinde bulunmaktadır.
İstenmeyen veya plansız bir gebelik tek başına çocuğun ileride davranış sorunları yaşayacağı anlamına gelmez. Araştırmalar bu ilişkinin daha çok annenin ruh sağlığı, doğum sonrası bağlanma, sosyal destek ve ebeveyn-çocuk ilişkisinin niteliği gibi değişkenler üzerinden şekillendiğini göstermektedir (Shreffler et al., 2021). Dolayısıyla Kevin’ın gelişiminde belirleyici olabilecek şey yalnızca istenmeyen bir çocuk olması değil, “istenmediğini” ilişkinin içinde tekrar tekrar deneyimlemesidir.
Eva’nın Kevin’ı emzirmemesi tek başına bir bağlanma sorunu olarak değerlendirilemez; güvenli bağlanmanın emzirme gibi tek bir davranışa indirgenmesi doğru değildir. Buna karşılık bebeğin ağlamasına duyarlı ve tutarlı karşılık verilememesi, fiziksel yakınlığın sınırlı kalması ve bakım verenin çocuğun duygularını düzenlemekte zorlanması bağlanma ilişkisi açısından önemlidir. Eva’nın Kevin’ın ağlamasına dayanamayarak onu iş makinelerinin gürültüsünün yanına götürmesi, bebeğin ihtiyacını karşılamaktan çok kendi çaresizliğini bastırmaya çalıştığını düşündürür.
Bağlanma kuramına göre çocuk, bakım veren kişiyle kurduğu ilişki aracılığıyla hem dış dünyanın güvenilirliğine hem de kendisinin sevilmeye değer olup olmadığına ilişkin ilk beklentilerini geliştirir. Güvensiz ve özellikle dezorganize bağlanma örüntüleri, ilerleyen dönemlerde dışsallaştırma ve davranış sorunları açısından bir risk oluşturabilir. Ancak bu ilişki kader değildir; bağlanma biçimi tek başına şiddeti veya suçu açıklamaz (Fearon et al., 2010).
Eva ve Kevin Arasındaki İktidar Savaşı
Kevin’ın erken çocukluk dönemi, anne ile çocuk arasında giderek sertleşen bir iktidar savaşı şeklinde ilerler. Uzun süre ağlaması, konuşmayı reddetmesi, tuvalet eğitimine direnmesi ve annesinin iletişim kurma girişimlerine yanıt vermemesi Eva tarafından bilinçli bir meydan okuma olarak algılanır. Kevin gerçekten bazı davranışlarını annesini öfkelendirmek için kullanıyor olabilir; ancak küçük bir çocuğun davranışlarına yetişkinlere özgü, planlı bir kötülük atfetmek de yanıltıcıdır.
Filmde Eva, Kevin’ın konuşmaması üzerine onu doktora götürür ve herhangi bir gelişimsel sorun saptanmaz. Fakat bu değerlendirmenin ardından çocuk ve aile ilişkisini ele alan kapsamlı bir psikolojik destek süreci başlatılmaz. Oysa dil gelişimindeki gecikme, yoğun ve yatıştırılamayan ağlama, tuvalet eğitiminde belirgin güçlükler ve giderek artan saldırgan davranışlar yalnızca “inatçılık” olarak görülmek yerine değerlendirilmesi gereken işaretlerdir.
Tuvalet eğitimi sırasında yaşanan sahne, anne-çocuk ilişkisindeki gerilimin fiziksel şiddete dönüştüğü noktadır. Eva öfkesini kontrol edemeyerek Kevin’ı iter ve onun kolunun kırılmasına neden olur. Kevin ise yaşananları babasına anlatmayarak annesiyle aralarında karanlık bir sır oluşturur. Böylece fiziksel temas, suçluluk, sır ve kontrol aynı ilişki içinde birbirine karışır. Kevin bu olaydan sonra annesi üzerinde nasıl güç kurabileceğini keşfetmiş görünür.
Eva’nın daha sonra hamile olduğunu açıkladığında Kevin’ın söylediği “Bir şeye sırf alıştın diye onu seviyor olman gerekmez. Mesela sen de bana alıştın” sözü, filmin en çarpıcı anlarından biridir. Kevin, annesinin kendisine duyduğu duygusal yabancılığın farkındadır. Kardeşi Celia’nın doğumu ise yalnızca sıradan bir kardeş kıskançlığını değil, Kevin’ın kendisine verilmeyen şefkatin başka bir çocuğa kolaylıkla verildiğini görmesini beraberinde getirir. Bu durum Kevin açısından ağır bir reddedilme ve narsistik yaralanma olarak düşünülebilir.
Ancak kardeş kıskançlığı ile kardeşe yönelik şiddet aynı şey değildir. Celia’nın gözünün zarar görmesi, evcil hayvanının öldürülmesi ve Kevin’ın bu olaylar karşısındaki kayıtsızlığı ciddi risk işaretleridir. Film bu eylemlerin bazılarını açıkça göstermese de Kevin’dan şüphelenmemiz için güçlü ipuçları bırakır.
Görmeyen Baba: Franklin’in İyi Niyetli İnkarı
Franklin ilk bakışta sevecen ve ilgili bir baba gibi görünür. Kevin’la oynar, ona hediyeler alır ve onunla eğlenceli bir ilişki kurar. Fakat babalık yalnızca çocukla oyun oynamaktan ibaret değildir. Franklin’in temel sorunu sevgisizlikten çok inkar ve edilgenliktir.
Eva’nın Kevin hakkındaki kaygılarını sürekli küçümser, Kevin’ın davranışlarını olağan çocukluk sorunları gibi değerlendirir ve anne ile çocuk arasındaki açık çatışmayı görmek istemez. Eva’nın duygusal uzaklığını telafi etmeye çalışırken sınır koymak yerine Kevin’ı idealize eder. Kevin da annesiyle kurduğu düşmanca ilişkinin aksine babasına daha uyumlu ve masum yüzünü gösterir. Böylece anne ve babanın çocukla ilgili algıları tamamen ayrışır.
Franklin’in Kevin’a ok ve yay hediye etmesi, onun yeteneğini destekleyen iyi niyetli bir davranış gibi görünür. Fakat Kevin’ın saldırgan davranışları ve hayvanlara zarar verdiğine ilişkin kuşkular düşünüldüğünde, bu ilginin sınırlandırılmadan teşvik edilmesi ciddi bir ebeveyn körlüğüdür. Franklin tehlikeyi göremediği gibi Eva’nın gözlemlerine de güvenmez. Aile içinde ortak ve tutarlı bir ebeveyn tutumu kurulamaz.
Sorunlar ağırlaştığında profesyonel yardım aramak yerine Eva’yı suçlaması ve boşanmayı düşünmesi de bu inkarın devamıdır. Franklin “iyi” görünerek sorumluluktan kurtulur; Eva ise hem Kevin’ın davranışlarını gören hem de Kevin’a zarar veren tek ebeveyn haline gelir. Film böylece iyi niyetin, farkındalık ve sorumlulukla birleşmediğinde çocuğu korumaya yetmediğini gösterir.
Kevin’ın Davranışları Bize Ne Söylüyor?
Kevin’ın çocukluk ve ergenlik dönemindeki bazı davranışları ciddi risk işaretleri taşır: insanlara ve hayvanlara zarar verme, aldatma, manipülasyon, kuralları ısrarla ihlal etme, başkalarının acısı karşısında kayıtsız kalma ve yaptıklarından pişmanlık göstermeme. Dünya Sağlık Örgütü davranım bozukluklarını, tekrarlayıcı ve süreğen saldırgan, karşıt veya başkalarının haklarını ihlal eden davranış örüntüleriyle tanımlar.
Kevin’a film üzerinden antisosyal kişilik bozukluğu tanısı koymak doğru değildir. Üstelik kişilik bozukluğu tanıları, gelişimsel dönem ve kapsamlı klinik değerlendirme dikkate alınmadan konulamaz. Kevin’da gözlemlediğimiz örüntü, çocukluk ve ergenlikteki ağır davranım sorunlarıyla birlikte değerlendirilen duyarsız-duygusuz özellikleri düşündürmektedir. Bu özellikler empati ve suçluluk duygusunun sınırlı olması, sığ duygulanım ve başkalarının yaşadığı zarara kayıtsızlıkla ilişkilidir (Hawes et al., 2014).
Araştırmalar düşük ebeveyn sıcaklığı ve sert ebeveynliğin saldırganlık ve duyarsız-duygusuz özelliklerle bağlantılı olduğunu göstermektedir. Bununla birlikte ilişki tek yönlü değildir: Çocuğun zor mizacı ebeveynin davranışlarını, ebeveynin tepkileri de çocuğun davranışlarını etkileyebilir. Genetik yatkınlıklar, mizaç, aile ilişkileri ve çevresel koşullar zaman içinde birbirlerini biçimlendirir. Bu nedenle Kevin’ın şiddetini yalnızca Eva’nın sevgisizliğiyle açıklamak mümkün değildir. Ebeveynlik önemlidir ama tek başına bütün hikaye değildir (Waller et al., 2018).
Kevin’ın mastürbasyon yaparken annesinin odaya girmesine rağmen davranışını sürdürmesi ise mastürbasyonun kendisi nedeniyle patolojik değildir. Sahnenin psikolojik anlamı, Kevin’ın mahremiyet sınırlarını ihlal ederek annesini rahatsız etmeyi ve onun üzerinde kontrol kurmayı seçmesindedir.
Kimin Suçu?
Filmin anlatımı büyük ölçüde Eva’nın parçalanmış anıları üzerinden ilerler. Bu nedenle izlediğimiz Kevin, yalnızca “gerçek Kevin” değil, aynı zamanda Eva’nın suçluluk ve yas içinden hatırladığı Kevin’dır. Geçmişteki her sahne, katliamdan sonra kazanılmış korkunç bilginin gölgesinde yeniden anlamlandırılır. Çocukluk davranışları geriye dönük olarak yaklaşan felaketin habercilerine dönüşür. Film, izleyiciyi de Eva gibi geçmişi taramaya ve “Bunu önceden anlamak mümkün müydü?” sorusuna mahkûm eder.
Eva’nın sorumluluğu vardır: Kevin’a duygusal olarak ulaşamaz, onu zaman zaman reddeder ve bir noktada fiziksel şiddet uygular. Franklin’in de sorumluluğu vardır: Sorunları inkar eder, eşini yalnız bırakır, çocuğuna sınır koymaz ve yardım aramaz. Fakat bunların hiçbiri Kevin’ın yaptığı katliamı kaçınılmaz hale getirmez veya onun sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Risk faktörü neden değildir; açıklamak da aklamak anlamına gelmez.
Filmin sonunda Kevin on sekiz yaşına yaklaşırken ilk kez kendinden emin görünmez. Eva ona bunu neden yaptığını sorduğunda, eskiden bildiğini sandığını ama artık emin olmadığını söyler. Ardından Eva oğluna sarılır. Bu sarılma geçmişi onarmaz, ölenleri geri getirmez ve Kevin’ı masumlaştırmaz. Fakat yıllardır nefret, suçluluk ve iktidar savaşı üzerinden birbirine bağlı olan anne ile oğul arasında ilk kez belirsiz de olsa gerçek bir temas oluşur.
We Need to Talk About Kevin, bize suçlu olarak yalnızca bir kişiyi seçme rahatlığını vermez. Ne Kevin yalnızca “doğuştan kötü” bir çocuktur ne de Eva çocuğunu bir katile dönüştüren “kötü anne”dir. Film daha rahatsız edici bir olasılığı gösterir: Bazen felaket, tek bir büyük nedenden değil; mizacın, duygusal ihmalin, şiddetin, ebeveynler arasındaki iletişimsizliğin, inkarın ve yardım alınmamasının yıllar boyunca birbirine eklenmesinden doğar.
Bu nedenle konuşmamız gereken yalnızca Kevin değildir. Eva’yı, Franklin’i, annelik mitini, babanın görünmez sorumluluğunu ve bir çocuğun tehlikeli davranışlarının aile içinde nasıl görülmeden kalabildiğini de konuşmamız gerekir.
Kaynakça
- Fearon, R. M. P., Bakermans-Kranenburg, M. J., van IJzendoorn, M. H., Lapsley, A. M., & Roisman, G. I. (2010). The significance of insecure attachment and disorganization in the development of children’s externalizing behavior: A meta-analytic study. Child Development, 81(2), 435–456. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.2009.01405.x
- Hawes, D. J., Price, M. J., & Dadds, M. R. (2014). Callous-unemotional traits and the treatment of conduct problems in childhood and adolescence: A comprehensive review. Clinical Child and Family Psychology Review, 17(3), 248–267. https://doi.org/10.1007/s10567-014-0167-1
- Shreffler, K. M., Tiemeyer, S., Dorius, C., Spierling, T., Greil, A. L., & McQuillan, J. (2021). Pregnancy intendedness, maternal-fetal bonding, and postnatal maternal-infant bonding. Infant Mental Health Journal, 42(3), 362–373. https://doi.org/10.1002/imhj.21919
- Waller, R., Hyde, L. W., Klump, K. L., & Burt, S. A. (2018). Parenting is an environmental predictor of callous-unemotional traits and aggression: A monozygotic twin differences study. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 57(12), 955–963. https://doi.org/10.1016/j.jaac.2018.07.882
- World Health Organization. (2016). International statistical classification of diseases and related health problems: Conduct disorders (F91).
