İnsan, doğduğu andan itibaren içinde bulunduğu fiziksel ve sosyal çevreyle sürekli bir etkileşim içindedir. Bu süreçte birey; yaşadığı yerin kültürünü, yaşam biçimini, sosyal ilişkilerini, gelenek ve göreneklerini ve fiziksel özelliklerini deneyimleyerek çevresini anlamlandırır. Söz konusu deneyimler, bireyin çevreyi algılama biçimini, benlik algısını ve yerle kurduğu ilişkiyi şekillendirir. Ancak bireylerin anlam yüklediği ve benliklerinin bir parçası hâline getirdiği çevreler farklı ölçeklerde ortaya çıkabilir. Bu çevreler, kişisel nesneler ya da bir oda gibi mikro alanlardan mahalle, şehir veya ülke gibi daha geniş mekânlara kadar uzanabilir. Yaşamın ilerleyen dönemlerinde karşılaşılan yeni mekânlar ve çevresel deneyimler ise bu sürecin yeniden şekillenmesine katkı sağlar. Bu bağlamda yer kimliği (place identity), sabit bir yapıdan çok, bireyin yaşamı boyunca edindiği deneyimlerle gelişen ve yeniden yapılanan dinamik bir alt kimlik olarak değerlendirilirken yer bağlılığı (place attachment) hissedilen duyguyu yansıtmaktadır.
Hiçbir şehirden ayrılırken geride kendinizden bir parça bırakmış gibi hissettiniz mi? Bu duygu, o mekânla kurduğumuz duygusal bağdan ve mekânın yaşam öykümüzde taşıdığı kişisel anlamdan kaynaklanır. Tatile gittiğimizde ya da şehir değiştirdiğimizde bazen bavulumuza sığdıramadığımız şey eşyalarımız değil, o yerde bıraktığımız benliğimizdir. Bir bireyin belirli bir yerle kurduğu duygusal bağ, mekân bağlılığı olarak adlandırılır. Bu bağ; o mekânda yaşanan olumlu anılar, doğanın ya da fiziksel çevrenin yarattığı huzur, sevdiklerimizle geçirilen zaman ve güvende hissetme gibi deneyimlerle güçlenebilir. Birey, bu nedenle o mekâna ve o mekânda yaşadığı duygulara özlem duyabilir. Fiziksel yer bağlılığı bireylerde hızlı ve otomatik duygusal tepkilerin ortaya çıkmasına ve daha sonrasında oluşabilecek, davranış ve düşünceleri etkileyebilmektedir. Bu hızlı duygusal tepkiler, zamanla bireyin mekânla daha kalıcı bir ilişki geliştirmesine zemin hazırlayabilir. Çevre psikolojisi literatürüne göre mekân bağlılığı yalnızca belirli bir yere karşı hissedilen olumlu duyguları ifade etmez; aynı zamanda bireyin psikolojik ihtiyaçlarını karşılayan işlevsel bir süreçtir. Bireyler, belirli mekânları kendilerini güvende hissetmek, streslerini düzenlemek, benlik sürekliliklerini korumak ve aidiyet duygularını güçlendirmek amacıyla da kullanmaktadır. Bu nedenle mekânlar, yalnızca fiziksel çevreler değil, aynı zamanda bireyin psikolojik iyi oluşunu destekleyen önemli kaynaklar olarak değerlendirilmektedir. (Scannell & Gifford, 2010) Örneğin, her yaz aynı kıyı kasabasına giden bir kişi için o yer zamanla yalnızca bir tatil destinasyonu olmaktan çıkar; huzur, dinlenme ve aidiyet duygusuyla özdeşleşen bir yaşam alanına dönüşebilir. Bu nedenle o yerden ayrılırken hissedilen üzüntü, yalnızca tatilin bitmesine değil, bireyin kendini ait hissettiği bir çevreden uzaklaşmasına da bağlı olabilir.
Buna karşılık yer kimliği (place identity), bu deneyimlerin bireyin benlik algısının bir parçası hâline gelmesini ifade eder. Proshansky’e (1978) göre yer kimliği, birey ile fiziksel çevre arasındaki ilişkinin yalnızca çevresel özellikler üzerinden değil, bireyin kişilik yapısı ve bu yapıyla bütünleşen psikolojik süreçler çerçevesinde ele alınmasını gerektirmektedir. Bir diğer deyişle, bireyin yaşam deneyimleri zaman içerisinde bütünleşerek benliğini meydana getirmektedir. Yer kimliği ise benliğin bir bileşeni olup kendine özgü özellikleri olan alt kimlik olarak ortaya çıkmaktadır. Dolayısıyla, yer kimliği, bireye “Ben Kimim?” sorusuna verdiği cevabın bir parçası haline gelmektedir. Sarbin’e (1983) göre bireyler, yaşamlarını anlamlı ve tutarlı bir bütün olarak sürdürmek için yaşamlarını kurgular ve davranışlarını bu anlatılar doğrultusunda şekillendirir. Bu nedenle düşünme, algılama, hayal kurma ve rüya görme gibi bilişsel süreçler anlatısal yapının içerisinde görülür. Bireyler, bu yerleri kendi anlatılarının bir parçası haline getirerek kimliklerinin bir parçasını oluşturur. Örneğin, uzun yıllar yaşadığı bir şehirden ayrılan birey yalnızca bir evi ya da sokağı geride bırakmaz; her sabah yürüdüğü parkı, arkadaşlarıyla buluştuğu meydanı, huzur bulduğu deniz kıyısını ve bu mekânlarda yaşadığı duyguları da ardında bırakır. Bu nedenle bazı şehirlerden ayrılmak, yalnızca fiziksel bir uzaklaşma değil; bireyin kendini güvende, huzurlu ve ait hissettiği psikolojik bir çevreden ayrılması anlamına da gelebilir.
Sonuç olarak, bazı şehirlerden ayrılmak yalnızca fiziksel bir mekândan uzaklaşmak anlamına gelmez. Bireyin o yerle kurduğu duygusal bağ (place attachment) ve zamanla o mekânı benliğinin bir parçası hâline getirmesi (place identity), ayrılığı daha derin ve kişisel bir deneyime dönüştürebilir. Çünkü bazı mekânlar, yalnızca yaşanılan yerler değil; anıların, ilişkilerin, yaşam deneyimlerinin ve benlik algısının şekillendiği psikolojik alanlardır. Bu nedenle bir şehirden ayrılırken hissedilen özlem, çoğu zaman yalnızca bir yere duyulan özlem değil, o yerde inşa edilen benliğin bir parçasından uzaklaşmanın yarattığı duygusal deneyimi de yansıtmaktadır.
Kaynakça
- Korpela, K. (1989). Place-identity as a product of environmental self-regulation. Journal of Environmental Psychology, 9, 241–256.
- Lewicka, M. (2011). Place attachment: How far have we come in the last 40 years? Journal of Environmental Psychology,31, 207–230.
- Izard, C. E., & Kobak, R. R. (1991). Emotions system functioning and emotion regulation. In J. Garber & K. A. Dodge (Eds.), he development of emotion regulation and dysregulation (pp. 303–321). Cambridge, UK: Cambridge University Press.
- Sarbin, T. R. (1983). Place identity as a component of self." an addendum. Journal of Environmental Psychology, 3, 337-342
- Proshansky, H. M. (1978). The city and self-identity. Environ. Behav. 10, 147–169. doi: 10.1177/0013916578102002
