Psikoloji bilimi bireyin davranışlarını, zihinsel süreçlerini ve duygularını inceleyen bir bilim dalı olarak ortaya çıkmış olsa da zamanla bireyin tek başına incelenmesinin toplumsal davranışları açıklamak için yeterli olmadığı anlaşılmıştır. Bu noktada kitle psikolojisi, bireyin kalabalık içindeki davranışlarını, düşünce biçimini ve karar alma süreçlerini inceleyen önemli bir alan olarak ortaya çıkmıştır. Kitle psikolojisi, temel psikolojinin sosyal davranış, algı, öğrenme, tutum ve kimlik gibi temel kavramlarıyla doğrudan ilişkilidir.
Toplumsal düşünce tarihinde sosyoloji ve psikoloji arasındaki ilişkiyi sistematik olarak ele alan önemli isimlerden biri Auguste Comte’tur. Comte, toplumu bilimsel olarak inceleme fikrini ortaya koyarak sosyolojinin kurucusu kabul edilir. Ona göre toplum, bireylerin toplamından daha büyük bir organizmadır ve kendine özgü yasaları vardır. Comte’un pozitivist yaklaşımında toplum düzeni ve ilerleme kavramları önemlidir. Bu düşünceye göre birey davranışları toplumsal yapıdan bağımsız değildir. Bu yaklaşım, daha sonra kitle psikolojisi çalışmalarının temelini oluşturmuştur. Çünkü birey, kalabalık içinde tek başına davrandığından farklı davranışlar sergileyebilir ve bu durum psikolojik olarak açıklanmalıdır.
Freud’un Kitlesel Psikolojiye Bakışı
Kitle psikolojisi alanındaki en önemli çalışmalardan biri ise Sigmund Freud tarafından yazılan Kitle Psikolojisi ve Ego Analizi adlı eserdir. Freud bu eserinde bireyin kitle içerisinde bireysel kimliğinin bir kısmını kaybettiğini ve lider figürüyle özdeşim kurduğunu savunur. Freud’a göre kitle içindeki birey daha duygusal, daha az rasyonel ve daha kolay yönlendirilebilir hâle gelir. Bunun nedeni, bireyin süperego denetiminin zayıflaması ve bilinçdışı dürtülerin daha kolay ortaya çıkmasıdır. Freud, kitle davranışını açıklarken sevgi, özdeşim ve otorite kavramlarını temel alır. Ona göre kitleyi bir arada tutan şey rasyonel düşünce değil, duygusal bağdır.
Temel psikoloji açısından bakıldığında kitle psikolojisi özellikle sosyal psikoloji alanıyla doğrudan ilişkilidir. Sosyal psikoloji, bireyin başkalarının varlığından nasıl etkilendiğini inceler. Bu bağlamda kalabalık içinde bireyde görülen bazı temel psikolojik süreçler vardır. Bunlardan biri de deindividuation (bireysizleşme) kavramıdır. Bireysizleşme, kişinin kalabalık içinde anonimleşmesi ve sorumluluk duygusunun azalması anlamına gelir. Bu durum özellikle kalabalık eylemlerinde, protestolarda veya toplumsal olaylarda görülür. Normalde tek başına yapmayacağı davranışları birey kalabalık içinde daha kolay yapabilir.
Bir diğer önemli kavram ise “sosyal bulaşma” kavramıdır. Bu kavrama göre duygular ve davranışlar kalabalık içinde hızla yayılır. Örneğin bir panik durumu, bir kalabalıkta çok kısa sürede herkesin paniğe kapılmasına neden olabilir. Aynı şekilde coşku, öfke veya korku gibi duygular da kitle içinde hızla yayılır. Bu durum, insanın sosyal bir varlık olması ve başkalarının davranışlarını taklit etme eğilimi ile açıklanır.
Kitle psikolojisi aynı zamanda liderlik ve otorite psikolojisi ile de yakından ilişkilidir. Freud’un da belirttiği gibi kitleler genellikle bir lider etrafında toplanır ve liderin düşüncelerini kendi düşünceleri gibi benimserler. Bu durum psikolojide “özdeşim kurma” kavramıyla açıklanır. Birey güçlü gördüğü bir liderle özdeşim kurarak kendini daha güçlü hisseder ve bu nedenle liderin fikirlerini sorgulamadan kabul edebilir.
Kitle psikolojisinin temel psikoloji ile bağlantılı olduğu bir diğer alan ise algı ve tutum konusudur. Kitle iletişim araçları, medya ve propaganda, insanların algılarını ve tutumlarını değiştirebilir. Bu durum özellikle 20. yüzyılda medya çalışmalarının ortaya çıkmasıyla daha fazla önem kazanmıştır. İnsanlar çoğu zaman kendi deneyimlerinden çok medyanın sunduğu bilgiler üzerinden düşünce oluştururlar. Bu nedenle kitle psikolojisi ile medya ve iletişim çalışmaları arasında güçlü bir ilişki bulunmaktadır.
Kitle psikolojisi aynı zamanda kimlik psikolojisi ile de ilgilidir. İnsanlar bir grubun parçası olduklarında o grubun kimliğini benimserler. Bu durum sosyal kimlik teorisi ile açıklanır. İnsanlar kendilerini ait oldukları grup üzerinden tanımlarlar ve bu grup kimliği bireysel kimliğin önüne geçebilir. Bu nedenle kitle içinde bireyler daha benzer davranışlar sergiler ve grup normlarına uymaya çalışırlar.
Sonuç
Sonuç olarak kitle psikolojisi, temel psikolojinin birçok kavramını içinde barındıran disiplinler arası bir alandır. Bireyin algısı, duyguları, öğrenme süreçleri, kimliği ve sosyal ilişkileri kitle davranışını doğrudan etkiler. Auguste Comte toplumun bireylerden bağımsız bir yapısı olduğunu vurgulayarak bu alana teorik bir temel oluşturmuş, Sigmund Freud ise bireyin kitle içindeki psikolojik dönüşümünü açıklayarak kitle psikolojisinin psikolojik temelini ortaya koymuştur. Günümüzde ise kitle psikolojisi medya, siyaset, reklam, propaganda ve sosyal medya gibi alanlarda büyük önem taşımaktadır. Çünkü modern toplumda bireyler çoğu zaman tek başına değil, kitlelerin bir parçası olarak düşünmekte ve hareket etmektedir. Bu nedenle toplumu anlamak için sadece bireysel psikolojiyi değil, kitle psikolojisini de anlamak gerekmektedir.
Kaynakça
Medyanın Toplumsal Tarihi – Asa Briggs, Peter Burke
