Özgürlük, çoğu zaman yalnızca istediğimiz yere gidebilmek veya istediğimiz davranışı sergileyebilmek olarak düşünülür. Oysa psikolojik açıdan özgürlük çok daha geniş bir anlam taşır. İnsanın düşüncelerini ifade edebilmesi, kendi kararlarını verebilmesi, kişisel sınırlarını belirleyebilmesi ve hayatının yönü üzerinde söz sahibi olduğunu hissetmesi de özgürlüğün bir parçasıdır.
Bireyin bu alanlardaki hareket imkânı kısıtlandığında yalnızca davranışları değil, duygusal dünyası ve kendisine ilişkin düşünceleri de etkilenebilir. Bir kişinin ne giyeceğine, kimlerle görüşeceğine, nerede çalışacağına veya boş zamanını nasıl değerlendireceğine sürekli başkaları karar veriyorsa, kişi zamanla kendi isteklerini geri plana atabilir. Başlangıçta sorun yaşamamak, karşısındaki insanı üzmemek ya da tartışma çıkmasını önlemek amacıyla bu müdahalelere sessiz kalabilir.
Hatta kendisine uygulanan baskıyı “Benim iyiliğimi düşünüyor.” şeklinde yorumlayabilir. Ancak bu durum devam ettikçe birey, kendi hayatının kontrolünü kaybettiğini hissetmeye başlayabilir. Psikolojide kişinin seçimlerini kendi düşünceleri, ihtiyaçları ve değerleri doğrultusunda yapabilmesi “özerklik” kavramıyla açıklanır.
Özerklik, insanın sağlıklı bir benlik geliştirebilmesi için ihtiyaç duyduğu temel unsurlardan biridir. Bir insanın kararları sürekli sorgulandığında, seçimleri küçümsendiğinde veya ne yapması gerektiği başkaları tarafından belirlendiğinde bu ihtiyaç karşılanamaz. Bunun sonucunda öfke, kaygı, huzursuzluk, çaresizlik ve değersizlik gibi duygular ortaya çıkabilir.
Özgürlüğü kısıtlanan herkes aynı tepkiyi göstermez. Bazı kişiler açıkça karşı çıkar, daha fazla tartışır veya konulan kuralları bozmak ister. Bu tepkinin altında, kaybedildiği düşünülen seçim hakkını yeniden kazanma isteği bulunabilir.
Kişi yalnızca kendisine söylenen şeye değil, karar verme hakkının elinden alınmasına tepki gösterir. Özellikle aile ve yakın ilişkilerde görülen ani öfke, uzaklaşma veya inatlaşma davranışları bazen yoğun biçimde kontrol edilmenin bir sonucu olabilir. Bazı insanlar ise karşı çıkmak yerine sessizleşir.
Sürekli eleştirilen veya kararları geçersiz sayılan kişi, zamanla kendi seçimlerine güvenmemeye başlayabilir. En basit kararları verirken bile başkasının onayına ihtiyaç duyabilir. “Ben doğru düşünemiyorum.”, “Karşı çıkarsam işler daha kötü olur.” ya da “Ne yaparsam yapayım hiçbir şey değişmeyecek.” gibi düşünceler geliştirebilir.
Bu süreç uzun sürdüğünde öğrenilmiş çaresizlik ortaya çıkabilir. Birey, değiştirebileceği koşullar karşısında bile etkisiz olduğunu düşünerek mücadele etmekten vazgeçebilir. Özgürlüğün kısıtlanması, kişinin kimlik duygusunu da zayıflatabilir.
İnsan uzun süre kendi isteklerini bastırdığında neyi sevdiğini, neye ihtiyaç duyduğunu ve hangi durumlarda rahatsız olduğunu ayırt etmekte zorlanabilir. Başkalarının beklentilerine uygun davranmak, zamanla kişinin kendi benliğinden uzaklaşmasına neden olabilir. Dışarıdan uyumlu ve sakin görünen biri, iç dünyasında yoğun bir sıkışmışlık, boşluk veya öfke hissedebilir.
Kısıtlama her zaman açık yasaklarla gerçekleşmez. Sürekli hesap sormak, suçluluk hissettirmek, küsmek, sevgiyi geri çekmek veya “Beni gerçekten sevseydin bunu yapmazdın.” demek de bir kontrol biçimi olabilir. Bu davranışlar bazen ilgi, koruma veya kıskançlık adı altında normalleştirilir.
Oysa sağlıklı bir ilişkide insanlar birbirlerinin seçimlerine, kişisel alanlarına ve bireysel sınırlarına saygı gösterir. Birini sevmek, onun hayatını yönetme hakkına sahip olmak anlamına gelmez. Elbette özgür olmak, hiçbir sorumluluk taşımamak ya da bütün kuralları reddetmek değildir.
Toplum içinde yaşamak, başkalarının haklarını gözetmeyi ve davranışlarımızın sonuçlarını kabul etmeyi gerektirir. Sağlıklı sınırlar güvenliği ve karşılıklı saygıyı korurken baskıcı sınırlar bireyin düşüncelerini ve seçimlerini denetlemeye çalışır. Aradaki temel fark, sınırların karşılıklı konuşularak mı yoksa korku ve baskı yoluyla mı belirlendiğidir.
Kişinin özgürlük duygusunu yeniden kazanması küçük adımlarla başlayabilir. Kendi ihtiyaçlarını fark etmek, rahatsız olduğu durumları dile getirmek, gerektiğinde hayır diyebilmek ve aldığı kararların sorumluluğunu üstlenmek bu sürecin önemli parçalarıdır. Gerektiğinde psikolojik destek almak, bireyin sınırlarını tanımasına ve kendisine duyduğu güveni yeniden oluşturmasına yardımcı olabilir.
Çünkü psikolojik açıdan özgürlük, yalnızca istediğini yapabilmek değil; kendi hayatında değerli ve söz sahibi olduğunu hissedebilmektir.
