Ortaokul ve lise son sınıf öğrencileri ve velilerini yakından ilgilendiren sınav ve sınava hazırlık süreci bazı durumlarda sancılı bir döngüye girebiliyor. Öğrencilerin sınava bakış açıları, mizaçları veya ebeveynlerin tutumları sınav kaygısı gibi bir kavramı ortaya çıkarıyor. Sınav kaygısıyla ilgili bilgiler umarım öğrenci ve velilere yardımcı olur.
Ebeveyn Tutumları
Bazı ebeveyn tutumları öğrencilerde sınavla ilgili kaygıyı besleyebilir. Farkında olmadan, öğrenciye yardımcı olma niyetiyle söylenen cümleler veya koyulan yasaklar çocuğun zihninde sınavla ilgili olumsuz bir algı oluşmasına hizmet edebilir. Aşırı sorumluluk yükleyen bir tutum çocuğun bu sorumluluk altında ezilmesine ve sınava yüklediği anlamın gerçek üstü olmasına yol açabilir. Koruyucu bir tutumda ebeveyn sadece sınava çalışmasını, diğer sorumlulukları geri plana atmasını destekler. Yapılan yanlışta veya yerine getirilmeyen sorumlulukta başka bahaneler bulunup çocuğun hayatıyla ilgili sorumluluk alması engellenir.
Sorgulayan, yargılayan bir tutumla yaklaşıldığında, çocuk sürekli müdahale edildiğini ve bir şeyleri yanlış yaptığını hisseder. Gitgide kendinin hiçbir zaman doğruyu yapamayacağına ilişkin bir yetersizlik algısı gelişebilir. Hep eksik tarafı gören bir tutum geliştiren bir ebeveyn de çocuğun veya gencin mükemmeliyetçilik kısmını köpüretebilir. Mükemmeliyetçilik de çocuğu ya kaygıya ya da boşvermişliğe itebilir. Olağanüstü hal ilan eden, kaygılı bir ebeveyn tutumu çocuğun zihnini alarm moduna geçirip kaygısını arttırmasına sebep olabilir. Aşırı kaygılı zihin derse odaklanamaz, dikkati dağılır ve sınavda istediği performansı sergileyemez.
Sınav Kaygısının Türleri ve Yardım Şekilleri
1. Fiziksel Belirtilerin Yoğun Olduğu Kaygı Tipi Fiziksel belirtilerin yoğun olduğu tip bir kaygı yaşayan öğrenci sınav anında baş ağrısı, mide bulantısı, karın ağrısı, terleme vb. fiziksel şikayetlerin oluşmasından endişe eder veya bu belirtileri yaşar. Sınav anında elleriyle, yüzüyle oynar, tırnaklarını yer. Sınav esnasında nefesim daralıyor gibi bir his yaşar. Bu tip bir kaygı yaşayan öğrenci için ihtiyacı olan destek nefes egzersizlerini ve kas gevşetme egzersizlerini öğrenmektir. Anda kalma çalışmaları ve meditasyon da yine yardımcı olacaktır. Diğer yardım edecek teknik de duyguları konuşmak ve kaygıya neden olan işlevsiz düşünceleri sağlıklı olanlara dönüştürmektir. Bunun için de öncelikle hangi düşünceler öğrenci için faydasız veya ona zarar veriyor bunu keşfetmek gerekir. Sonrasında bunun yerine ne söylüyor olsa öğrenciye daha iyi gelir bunu düşünmek yani alternatif düşünce oluşturmak kaygıyı yönetmeye yardım edebilir.
2. Sınav Anını Yönetememe Sınav anını yönetememe sebebiyle kaygı yaşayan öğrencilerin özellikleri; sınav anında etraftaki seslerden dikkatin dağılması, önceki sorulara aklının takılması, sorulara bakıp bunlar çok zor diye yapamama, soruları veya şıkları yanlış okuma, sınavda bildiklerini yapamama şeklinde sayılabilir. Bu tip kaygı yaşayan öğrencilerin öncelikle kendi soru çözme tekniklerini gözden geçirmesi ve varsa işe yaramayan teknikleri bırakması yardımcı olacaktır. Farklı teknikler deneyerek ve süre tutarak soru çözmek de yapılabilecek diğer yöntemlerdir.
3. Karamsarlık Ekseninde Kaygı Karamsarlık ekseninde kaygı yaşayan öğrencilerin ortak özellikleri genelde şu çerçevededir; sınav sırasında başarılı olamayacağım, rastgele işaretlesem mi boş mu bıraksam, zihnim donup kalıyor, arkadaşlarım benden daha iyi hazırlandı. Bu kaygı tipi için faydalı olabilecek yöntemler; geçmişteki başarıları kendine hatırlatmak, hayal gücünü desteklemek, karamsar bakış açısının artı ve eksilerini not etmek.
4. İsteksizlik Ekseninde Kaygı İsteksizlik belirtileri; uzun soru görünce moral bozulması, soru çözerken aklının başka düşüncelere kayması, sınav işleri bana göre değil veya keşke ailemi sınava girmemeye ikna edebilsem diye düşünme, çalışmayı erteleme, çalışmak içimden gelmiyor yakınmalarıdır. Bu kaygı tipinin ihtiyacı olan şey ertelemenin kök nedenini bulmak ve buna göre önlem almaktır. Ertelemenin arkasında; kaygı, hazzı erteleyememe, tükenmişlik, kendine aşırı güven, başarısızlık korkusu, düşük özgüven, belirsizliğe tahammülsüzlük ve kontrolü elinde tutma ihtiyacı olabilir. Eylem planı yapmak, yapılacak işlerde öncelik belirlemek, yapılacak işleri önem ve aciliyet durumuna göre sıralamak zamanı yönetmeye ve ertelemenin önüne geçmeye yardımcı olabilir.
5. Çevre Baskısının Oluşturduğu Kaygı Çevre baskısı tipi kaygıda ailenin sınav başarısını çok önemsemesi, başarısız olmanın aileyi hayal kırıklığına uğratacağı inancı, yüksek puan alıp ailemin beklentisini karşılamalıyım düşünceleri baskındır. Bu kaygıdan kurtulmak için sınav hazırlık sürecinde neye ihtiyaç olduğunu aileyle konuşmak, sınav sonrası neler olacağını düşünmeyi sınav sonrasına erteleme, içindeki yetişkin sesin eleştirel olmamasına dikkat etmek yardımcı olacaktır.
Sınavdan Önceki Günler İçin Öneriler
Sınava son bir hafta kala öğrenci uyku ve yemek düzenini değiştirmemeli. Normal zamanda denemelere girmeden yediğine benzer bir yemek seçimi yapmalı. Sınav günü sınavın olacağı yere seninle kimin gelmesini istiyorsan önceden konuşup karar vermelisin. Seni strese sokmayacak, rahat hissedeceğin biriyle gitmelisin. Sınavdan önceki gün gelen arama ve mesajlar rahatsız edecekse ailenin cevaplamasını rica edebilirsin. Sınavdan önce ve sınav esnasında nefes egzersizleri yapabilirsin. “Elimden geleni yaptım ve yapacağım” cümlesini kendine sık sık tekrar et.
