Aşk nedir diye düşündünüz mü hiç? Aşk, birine yoğun duygular hissetmek, sürekli onu görme isteği, onsuz yapamama hali olarak bilinir. Psikolojik anlamda bakacak olursak birine duyulan duygusal yakınlık, bilişsel ve davranışsal süreçlerin birleştiği çok boyutlu bir yapıdır. Yani aşk sadece hissetmek anlamına gelmez; bağlanmak, anlamlandırmak ve sürdürmek süreçlerini de içerir.
Nöropsikolojik açıdan bakıldığında aşk; beynin ödül ve bağlanma sistemlerinin beraber çalıştığı bir döngüdür. Dopamin, oksitosin ve vazopressin bu süreçte aktif rol oynar. Dopamin haz hormonudur. Aşkın ilk evresinde etkisini gösterir. Yoğun heyecan, arzu ve motivasyonu sağlar. Fiziksel ve duygusal yakınlıkta ise oksitosin etkili olur. Güven ve bağlanma süreçlerinde etkilidir. Vazopressin ise uzun süreli bağlılıkla ilişkili bulunmuştur. Tarla faresi olarak bilinen çalışmada; özellikle vazopressin ve oksitosin hormonları arttırılan farelerin eşlerine daha bağlı güçlü bağlandığı görülmüştür. Kısacası aşk sadece romantik bir bağlanma değil biyolojik süreçleri de içeren bir bağlanma mekanizmasıdır.
Son zamanlarda sosyal medyada video kesitlerini gördüğümüz Bize Bir Şey Olmaz dizisindeki Lal ve Aktan karakterlerinin ilişkisinde de nörokimyasal süreçleri görebiliriz. İlişkinin başlarında birbirlerine olan ilgileri ve ilerleyen süreçteki duygu yoğunluğu bu döngünün gözle görülür halidir.
Bağlanma Kuramı Açısından Lal ve Aktan
Yetişkinler doğdukları ailelerde öğrenir hayatı. Anne-baba olmayı, ilişkileri ve bağ kurmayı. John Bowlby bağlanma kuramına göre yetişkinler, çocukluk döneminde geliştirdikleri bağlanma stilini ilişkilerine taşır. Bu kurama göre üç tür bağlanma stilinden bahsedebiliriz:
1- Güvenli Bağlanma: Birey sağlıklı ilişkiler kurabilir, yakınlık kurabilir 2- Kaygılı Bağlanma: Birey yoğun yakınlık ihtiyacı duyar ve terk edilme korkusu yüksektir 3- Kaçıngan Bağlanma: Birey yakınlıktan rahatsız olur ve duygusal mesafe eğilimi vardır
Bağlanma stili kendini çatışma süreçlerinde, bireyin ilişkide neye ihtiyaç duyduğuna ve nasıl davrandığına etki eden önemli bir etkendir. Hatta partner seçimleri de bağlanma stillerinden etkilenir.
Lal ve Aktan ilişkisi bu süreçte kaygılı- kaçıngan bağlanma tarzına örnek gösterilebilir. Lal, Aktan’a karşı yakınlık arayan, netlik isteyen “biz neyiz?” soruları, duygularını açıkça ifade eden bir yaklaşımı olması bize kaygılı bir bağlanma stili olduğunu gösterir. Aktan’ın mesafe koyduğu zamanlarda daha fazla açıklama araması kaygılı bağlanma stili etkisiyle yapılmıştır. Bir sahnede Aktan’a gelen mesaj sonrası, kafasındaki soru işaretleriyle Aktan’ı gece uyandırıp konuşma isteği ve sonrasında Aktan’ın verdiği uzaklaşma tepkisini sorgulayıp yakınlık kurma arayışı yakınlık kurma ihtiyacının arttığına örnektir.
Aktan ise duygusal yoğunluk yaşandığında uzaklaşan taraftadır. Lal ilişkiyi netleştirmek istediğinde konuyu değiştirir, mesafe koyar ya da duygusal olarak uzaklaşır. Bu bize kaçıngan bağlanmayı gösterir. Bazı sahnelerde Lal’e karşı ilgili ve yakın olsa da iş ciddileştiği anda uzaklaşmaya başlar ve geri çekilir. Çünkü yakınlık onun için gerici ve tehdit edicidir.
Kişilik Özellikleri Sahnelere Nasıl Yansıyor?
Aşk yalnızca duygulardan ve bağlanma stillerinden ibaret değildir, kişilik özelliklerimiz de ilişkilerin seyrini belirler. Beş Faktörlü Kişilik Kuramı – nevrotiklik, dışadönüklük, açıklık, uyumluluk ve özdisiplin – bu iki karakterin ilişkilerindeki gelgiti açıklar. Nevrotikliğin yüksek olduğu durumlarda, özellikle Lal tarafında görülen duygusal hassasiyet ve belirsizliğe tahammülsüzlük, ilişkide kaygıyı artırırken; Aktan’ın buna karşılık geri çekilmesi ilişkiyi bir kaygı–kaçınma döngüsüne sokar. Dizide Lal’in yoğun duygusal tepkiler verdiği anların ardından Aktan’ın mesafe koyması bu döngünün tipik örneğidir. Her iki karakterin de nevrotik değerlerinin yüksek olması ilişkilerindeki denge ve yakınlığı zorlaştırır.
Dışadönüklük farkı da ilişkide belirgin bir gerilim yaratır. Lal’ın konuşarak çözüm arayan, duygularını ifade eden yapısı; Aktan’ın daha içe dönük ve duyguları kendi içinde işleyen tarzıyla çelişir. Bu durum Lal’i yalnız hissettirirken, Aktan’ı baskı altında hissettirebilir. Nitekim dizide Lal’ın konuşma ihtiyacına karşılık Aktan’ın geri çekildiği sahneler bu farkın ilişkide nasıl bir kopukluk yarattığını gösterir.
Deneyime açıklık (açıklık) farklılığı, ilişkide “yenilik ve derinlik” ile “güven ve kontrol” arasında bir çatışma doğurur. Lal’ın ilişkiyi büyütme ve derinleştirme isteği, Aktan’ın temkinli ve kontrollü yaklaşımıyla karşılaştığında bir taraf için yakınlık, diğer taraf için tehdit algısı oluşur. Bu da ilişkide aynı hedefe farklı yollardan gitmeye çalışan iki kişi görüntüsü yaratır.
Uyumluluk düzeyindeki dengesizlik, ilişkide fedakârlığın tek taraflı hale gelmesine neden olur. Lal’ın daha empatik ve uzlaşmacı olması, ilişkiyi sürdürmek adına daha fazla çaba göstermesine yol açarken; Aktan’ın daha mesafeli yapısı bu çabanın karşılıksız kalmasına neden olabilir. Dizide Lal’ın alttan alan ve anlamaya çalışan taraf olması, bu dengenin bozulduğunu gösterir.
Son olarak özdisiplin (sorumluluk) farkı, ilişkide güven ihtiyacı ile özgürlük ihtiyacını karşı karşıya getirir. Lal daha tutarlı ve ilişkiyi yapılandırmak isteyen bir profil çizerken; Aktan daha esnek ve bağlanma konusunda temkinli davranır. Bu da “netlik isteyen” ile “alan isteyen” iki taraf arasında temel bir gerilim yaratır.
Tüm bu dinamikler bir araya geldiğinde Lal ve Aktan ilişkisi, sadece bir aşk hikâyesi değil; bağlanma stilleri ve kişilik özelliklerinin etkileşiminden doğan karmaşık bir ilişki örüntüsü olarak karşımıza çıkar. Bu ilişkiyi güçlü kılan şey yalnızca duygusal çekim değil, aynı zamanda belirsizliktir. Çünkü düzensiz yakınlaşma ve uzaklaşmalar, beynin ödül sistemini sürekli tetikleyerek ilişkiyi daha da bağlayıcı hale getirir. Aşk bir başlangıçtır, ancak ilişkinin sürdürülebilirliği bağlanma biçimleri ve kişilik uyumuyla belirlenir. Ve zamanla aşk yerini güven, saygı ve sevgiye bırakır.
