Bir odada birkaç kişi oturuyor. Önlerinde farklı uzunluklarda çizgiler var. Soru oldukça basit: Gösterilen çizgilerden hangisi diğer çizgiyle aynı uzunlukta? Cevap aslında gözlerinin önünde. Yanlış cevap vermek neredeyse imkânsız gibi görünüyor. Fakat sırayla cevap veren diğer insanlar aynı yanlış seçeneği söylediğinde sıra sana geliyor. Sen ne yapardın? Herkesin söylediğini mi tekrar ederdin, yoksa kendi gördüğün cevabın arkasında mı dururdun?
İşte psikolog Solomon Asch’ın gerçekleştirdiği deneyler, insan davranışının bu ilginç yönünü ortaya koyuyordu. Asch, bir çizgi karşılaştırma görevi kullanarak, deneyin amacından habersiz bir katılımcıyı, deneyin amacını bilen yedi katılımcının olduğu bir odaya koydu (Salur, 2022). Anlaşmalı katılımcılar, deney öncesi yanıtlarının ne olacağı konusunda anlaşmışlardı. Gerçek katılımcı bunu bilmiyordu. Odadaki herkes, hangi çizginin hedef çizgiye en çok benzediğini yüksek sesle söylemek zorundaydı. Cevap çok bariz olmasına rağmen katılımcıların yaklaşık üçte biri kritik denemelerde açıkça yanlış olan çoğunluğa katıldı (Salur, 2022).
Peki insan, kendi gözleriyle gördüğü bir şeyden neden şüphe etmeye başlar?
İnsanlar yalnızca doğru cevabı bulmaya çalışmaz. Aynı zamanda çevresindeki insanların ne düşündüğünü de dikkate alır. Bir ortamda herkes aynı şeyi söylüyorsa, farklı düşünen kişi bir süre sonra kendi düşüncesini sorgulayabilir. “Acaba ben mi yanlış görüyorum?” “Belki de onların bildiği bir şey var.” “Şimdi farklı bir cevap verirsem garip görünür müyüm?” Bu deneyden sonra katılımcılarla mülakat yapıldığında çoğu verdikleri cevaba gerçekten inanmadıklarını, ancak alay edilmekten veya “tuhaf” düşünmekten korktukları için grubun cevabına uyduklarını söyledi. Birkaçı, grubun cevaplarının doğru olduğuna gerçekten inandıklarını söyledi (Salur, 2022).
Sonuç olarak insanlar iki ana nedenden dolayı uyum sağlıyor: gruba uyum sağlamak istedikleri için (normatif etki) ve grubun olduğundan daha bilgili olduğuna inandıkları için (bilgisel etki) (Salur, 2022). Bu düşünceler, aslında yalnızca bir deney ortamında ortaya çıkmaz. Günlük hayatımızda da benzer durumlarla karşılaşabiliriz. Bir arkadaş grubunda herkes bir kişi hakkında aynı şeyi düşünüyorsa, aslında farklı düşündüğümüz hâlde sessiz kalabiliriz. Bir sınıfta herkes aynı fikri savunuyorsa, kendi düşüncemizi söylemekten çekinebiliriz. Çünkü bazen yanlış olmaktan değil, yalnız kalmaktan korkabiliriz.
Farklı Olmak Neden Bu Kadar Zor?
Çünkü farklı düşünmek, bazen yalnızca farklı bir fikir söylemek anlamına gelmez. Kişi, grubun geri kalanından ayrıldığını hissettiğinde kendisini daha savunmasız hissedebilir. Burada ilginç olan, kişinin her zaman gerçekten fikrini değiştirmemiş olmasıdır. Bazen yalnızca fikrini ifade etmekten vazgeçer. İçinden hâlâ doğru cevabın başka olduğunu düşünüyor olabilir; fakat bunu söylemek yerine çoğunluğun cevabına katılmayı seçebilir. Belki de Asch deneyinin düşündürdüğü en önemli şey budur: İnsan bazen kendi gözlerine değil, etrafındaki insanların gözlerine bakarak karar verebilir. Çünkü çoğunluğun içinde olmak güven verici olabilir. Farklı bir düşünceyi savunmak ise kişiyi daha görünür hâle getirir. Bu nedenle bazen kendi fikrimizi korumak, yalnızca doğru olduğuna inandığımız şeyi söylemekten daha fazlasını gerektirir; farklı olmanın getirdiği rahatsızlığa da dayanabilmeyi gerektirir.
Belki de asıl soru şudur: Çevremizdeki herkes aynı şeyi söylediğinde, kendi sesimizi hâlâ duyabiliyor muyuz?
Kaynakça
- Salur, B. (2022). Asch deneyi (Uyma deneyi). Mona Psikoloji. 26 Eylül 2026 tarihinde https://www.monapsikoloji.com/asch-deneyi-uyma-deneyi/ adresinden erişilmiştir.
