Jung’a göre persona, bireyin topluma uyum sağlamak için taktığı sosyal maskedir. İnsan; kabul görmek, dışlanmamak, güçlü, başarılı ve “olması gerektiği gibi” görünmek için kendisine bir rol inşa eder. Freud’a göre ise kişinin toplum içinde kabul görmek adına İd’in dürtülerini bastırıp Süperego’nun kurallarına uyduğu yüzeysel bir benlik vardır. Hem Jung hem Freud, topluma uyum sağlamak için dış dünyaya gösterdiğimiz farklı maskelerden söz eder. İki düşünürün, farklı kuramsal çerçevelerden hareket etseler de, aynı noktada kesişen kavramlarını incelemek bu yüzden anlamlıdır. Peki bu durumda insana öfke veren şey nedir?
Jung’a Göre “İyi Bir Persona” ne Demektir?
Buradaki “iyi” kavramı ahlaki bir yargıyı değil;
-
kusursuz,
-
beğenilen,
-
kontrollü,
-
güçlü görünen bir imajı ifade eder. Yani kişi, toplumun beklentilerine son derece uyum sağlamış; ancak kendi gerçek duygularını bastırmıştır.
Bastırılan Şey Nereye Gider?
Jung’a göre bastırılan her şey gölgeye (shadow) düşer. Gölge şunları içerir:
-
Bastırılmış öfke
-
Kıskançlık
-
Kırılganlık
-
Zayıflık
-
İlkel dürtüler
-
Söylenemeyen “hayır”lar
Persona ne kadar “pürüzsüz” olursa, gölge o kadar yoğun ve saldırgan hâle gelir. Linç kültürü, aşırı sert yorumlar, “ahlak polisi” tavrı ve başkalarının hatalarına karşı ölçüsüz tepkiler; bastırılmış kıskançlık, yetersizlik hissi, öfke, kırgınlık ve tükenmişliğin dışavurumlarıdır.
Jungcu yorumla: Persona “iyi insan” rolüne ne kadar kilitlenirse, gölge o kadar saldırgan olur. Öfke bir kusur değil, bastırılmış hakikatin sesidir. Onu yok etmeye çalışırsan seni yönetir; tanırsan, dönüştürür.
Freud’a Göre Persona’nın Karşılığı: Uyumlu Ego
Freud açısından, kişinin toplum içinde kabul görmek için İd’in dürtülerini bastırıp Süperego’nun kurallarına uyduğu bir yüzey benliği vardır. Bu, Freud için bir maske değil; egonun savunma düzenekleriyle kurduğu bir uyum stratejisidir. Freud’un temel vurgusu şudur: Toplumsal uyum, bastırma olmadan mümkün değildir. Dolayısıyla Freud’a göre “iyi görünen benlik”;
-
bastırılmış cinsellik,
-
bastırılmış saldırganlık üzerine inşa edilir.
Bu noktada Jung’dan ayrılır:
-
Jung bunu ruhsal dengesizlik riski olarak görür.
-
Freud ise bunu medeniyetin kaçınılmaz bedeli olarak kabul eder.
Freud’un ünlü ifadesiyle: “Medeniyet, dürtülerin bastırılması üzerine kuruludur.”
Öfkenin Freudçu Yorumu
Freud’a göre bastırılan şey: doğrudan bilinçte görünmez, fakat semptom olarak geri döner. Öfke; kaygı, nevroz, psikosomatik hastalıklar, saplantılar şeklinde dolaylı biçimde yaşanır. Yani Freud’da: Öfke, bastırılmış saldırgan dürtünün dolaylı boşalımıdır. Bu noktada Jung ile Freud aslında aynı yerde buluşur:
-
Jung’a göre öfke, gölgenin bilinçdışı patlamasıdır.
Mutluluk Meselesi
Freud’a göre modern insanın tam anlamıyla mutlu olması mümkün değildir. “Mutluluk artmaz, acı azalır.” Medeniyet mutluluğun düşmanıdır (Uygarlığın Huzursuzluğu). Çünkü modern insan; dürtülerini bastırmak zorundadır, sürekli denetim altındadır, rekabet içindedir ve süperego giderek sertleşir. Freud için mutluluk, ancak kısa süreli haz anlarıdır.
Jung’a göre ise mutluluk mümkündür; fakat zor ve bedellidir. Buradaki mutluluk, coşkulu bir sevinç hâli değil; dayanabilir bir yaşam, huzur ve içsel dengedir. Modern insan mutsuzdur çünkü:
-
gölgesini tanımaz,
-
personasına hapsolur,
-
kolektif beklentilerle yaşar.
Ancak gölge kabul edilir, persona bir araç olarak kullanılır ve bilinçdışıyla temas kurulursa, huzur ve içsel denge mümkündür.
Adler’in Katkısı
Adler de Jung gibi insanın sadece dürtülerinin kurbanı olmadığını savunur. Bilinçdışı her şeyi açıklamaz; kişi değişebilir. Anlam ve yön, ruh sağlığının merkezindedir. İnsan için mutluluk tek başına elde edilen bir hâl değildir. Kişi, başkalarıyla bağ kurabildiğinde ve kendini bir şeye faydalı hissettiğinde iyi hisseder. Ait olma duygusu olmadan içsel rahatlık kalıcı olmaz. Bu nedenle mutluluk bir hedef değil, doğru bir yaşam biçiminin yan ürünüdür.
