“Geç kaldım.” İnsan hayatında belki de en ağır cümlelerden biri. Çünkü bu cümle yalnızca geçmişe bakmaz; geleceği de daraltır. Henüz gerçekleşmemiş bir şeyi, gerçekleşmesi gereken zamandan geçtiğine inanarak kaybedilmiş ilan eder. Oysa geç kaldığını düşündüğün hayat, belki de sadece senin düşündüğün takvimde gecikmiştir.
Hayatın görünmeyen takvimleri: İnsan, hayatını yalnızca biyolojik zamanla değil, sosyal zamanla da yaşar. Çocukluk, eğitim, meslek, evlilik, ebeveynlik, ekonomik bağımsızlık gibi yaşam olaylarının “uygun” yaşlarına ilişkin beklentiler, kültürden kültüre ve kişiden kişiye değişse de çoğumuzun zihninde görünmez bir takvim oluşturur. Bu takvim bazen o kadar içselleşir ki, bir noktadan sonra kendi arzularımızla toplumun beklentilerini ayırt etmek güçleşebilir. “Ben bunu istiyor muyum?” sorusunun yerini “Benim yaşımda bunu yapmış olmam gerekmiyor mu?” sorusu alabilir. Psikolojide sosyal karşılaştırma, kişinin kendisini başkalarının özellikleri ve yaşam koşulları üzerinden değerlendirmesi olarak ele alınır. Özellikle benzer gördüğümüz insanların yaşamlarını kendi hayatımızla karşılaştırmak, kendimizi konumlandırmamıza yardımcı olabilir. Ancak bu karşılaştırma tek yönlü ve seçici hale geldiğinde, kişinin yalnızca kendi eksiklerini görmesine yol açabilir. Bugün bu süreç sosyal medya aracılığıyla daha da görünür hale geliyor. Başkalarının hayatındaki sonuçları, kendi hayatımızdaki süreçlerle karşılaştırıyoruz. Bir başkasının evliliğini, terfisini, seyahatini veya başarı hikâyesini görüyoruz; fakat o sonuca ulaşana kadar yaşadığı belirsizlikleri, kayıpları, ekonomik koşulları, ilişkisel dinamikleri ya da vazgeçtiklerini görmüyoruz. Böylece zihnimiz kolayca şu denklemi kurabiliyor: “O ilerledi, ben ilerlemedim.” Oysa hayat bir sıralama değildir.
Beyin gerçekten “geç kaldım” dediğinde ne oluyor?
Bu meselenin ilginç bir tarafı da gelecekle kurduğumuz ilişkinin beynimizdeki karşılığıdır. Nörobilim araştırmaları, kişinin gelecekteki benliğiyle kurduğu bağın karar verme ve gelecekteki ödülleri tercih etme biçimiyle ilişkili olduğunu gösteriyor. Özellikle gelecekteki benliğini kendisine daha yakın hisseden kişilerin, gelecekte elde edilecek kazanımları değerlendirme biçimleri değişebiliyor. Başka bir ifadeyle, “gelecekteki ben” bizim için ne kadar gerçek ve yakınsa, bugün verdiğimiz kararları onun ihtiyaçlarını hesaba katarak verme ihtimalimiz de artıyor. Burada önemli bir ayrım ortaya çıkıyor: Geleceği planlamak ile geleceği kontrol etmeye çalışmak aynı şey değil. FMRI çalışmalarında da, insanların bugünkü benlikleri ile gelecekteki benliklerini ne kadar benzer algıladıkları incelendiğinde, gelecekteki benliğin zihinsel olarak daha “yakın” hissedilmesinin geleceğe yönelik kararlarla ilişkili olduğu görülmüştür. Özellikle gelecekteki benliğe ilişkin düşünceler sırasında medial prefrontal korteks gibi benlik ve kişisel değerle ilişkili beyin bölgelerinde, kişinin kendisini düşünmesine benzer aktivasyon örüntüleri gözlenmiştir. Bu bulgular, gelecekteki “ben”imizi zihnimizde ne kadar canlı ve kendimize yakın kurarsak, bugün aldığımız kararları uzun vadeli ihtiyaçlarımızı gözeterek verme ihtimalimizin de o ölçüde değişebileceğini düşündürmektedir.
“30 yaşında bunu yapmalıyım.” “35 yaşında kesinlikle burada olmalıyım.” “Bu yaştan sonra yeniden başlayamam.” Bu cümleler hedef belirlemekten çok, kişinin kendisine uyguladığı bir zaman baskısına dönüşebilir. Üstelik araştırmalar, geleceği zihinde somutlaştırmanın ve gelecekteki benlikle bağlantı kurmanın, uzun vadeli kararları destekleyebileceğini gösteriyor. Dolayısıyla psikolojik açıdan mesele zamanı hızlandırmak değil; gelecekteki kendimizle bugün arasında daha sağlıklı bir bağ kurabilmek.
Belki de soru “Ne zaman?” değil, “Neden?” olmalı
Bir psikolog olarak danışanlardan sık duyduğum cümlelerden biri “Artık çok geç” oluyor. Ancak bu cümlenin hemen ardından çoğu zaman başka bir soru geliyor:
“Kime göre geç?”
Bazen kişi gerçekten istediği bir hayatı kuramadığı için üzülür. Bazen ise yıllardır kendisine ait olduğunu sandığı bir hedefin aslında çevresinden devraldığı bir beklenti olduğunu fark eder. Bu nedenle “geç kaldım” düşüncesini değiştirmek, kişinin kendisini zorla olumlu düşünmeye ikna etmesi değildir. Öncelikle bu düşüncenin altında hangi beklentinin bulunduğunu anlamak gerekir. “Şu yaşta nerede olmalıyım?” yerine, “Ben nasıl bir hayat istiyorum?” “Diğer insanlar benden ileride mi?” yerine, “Benim için ilerlemek ne anlama geliyor?” “Bunu neden hâlâ başaramadım?” yerine, “Bugünkü koşullarımla bundan sonra hangi adımı atabilirim?” soruları daha gerçekçi bir başlangıç noktası oluşturabilir. Çünkü insan yaşamı doğrusal ilerlemez. Bazı dönemlerde hızlanır, bazı dönemlerde durur; bazen bir kayıp bizi geriye götürür, bazen bir vazgeçiş yeni bir yön açar. Yeniden başlamak da yaşamın dışına çıkmak değil, yaşamın kendisidir. Belki de hepimizin zaman zaman hatırlaması gereken şey şudur: Hayatın bir son teslim tarihi yoktur. Ve bazen “geç kaldım” sandığımız yerde, aslında ilk kez kendi takvimimize göre yaşamaya başlarız.
Kaynakça
- Ersner-Hershfield, H., Wimmer, G. E., & Knutson, B. (2009). Saving for the future self: Neural measures of future self-continuity predict temporal discounting. Social Cognitive and Affective Neuroscience, 4(1), 85–92.
