Aile içinde yapılan pek çok davranışın arkasına bakıldığında, çoğu zaman aynı cümleyle karşılaşırız: “Senin iyi niyetin için yaptım.”
Bu cümle, çoğu evde neredeyse tartışmasız bir savunma cümlesidir. İyi niyet, sorgulanmaz; hatta eleştirilemez kabul edilir. Oysa terapi odasında sıkça gördüğümüz şey şudur: En çok zarar veren davranışların bir kısmı tam da bu iyi niyet zırhının ardında gizlidir.
İyi niyetle yapılan bir davranış, her zaman karşı taraf için iyi bir etki yaratmaz. Özellikle aile ilişkilerinde iyi niyet, fark edilmeden kontrol ile karışabilir. “Sen yorulma diye ben yaptım”, “Yanlış yapma diye karıştım”, “Daha üzülme diye senin yerine düşündüm” gibi cümleler, ilk bakışta koruyucu ve ilgili görünür. Ancak bu cümlelerin arka planında çoğu zaman karşı tarafın alanını daraltan, karar verme hakkını elinden alan ve onu edilgenleştiren bir tutum vardır.
Bu noktada iyi niyet, karşı taraf için bir baskıya dönüşür. Çünkü yapılan fedakârlık, görünmez bir borç yaratır. “Ben senin için bunları yaptım” cümlesi açıkça söylenmese bile, ilişkide bu durum hissedilir. Karşı taraf artık sadece kendi ihtiyacını değil, kendisi için yapılanları da taşımak zorunda kalır. Minnet duygusu, suçluluk ve borçluluk hissi ilişkiye sızar. Sevgiyle başlayan bir davranış, zamanla karşı tarafı sessizleştiren bir yüke dönüşebilir. Bu sessizlik çoğu zaman uyum sanılır; oysa içinde bastırılmış bir gerilimi barındırır.
İyi niyetin bu görünmeyen yükü sadece alıcıyı değil, vereni de yorar. Sürekli anlayan, idare eden, fedakârlık yapan, ortamı yumuşatan kişi olmak dışarıdan güçlü ve olgun bir duruş gibi algılanır. Oysa bu rol uzun vadede ciddi bir tükenmişlik yaratır. Çünkü bu kişi çoğu zaman kendi ihtiyaçlarını erteleyerek, “şimdi sırası değil” diyerek, “önemli değil” diyerek yaşamayı öğrenmiştir. Zamanla ne istediğini değil, neye katlanabildiğini ölçer hâle gelir.
İyi Niyetin Pasif Agresif Gölgesi
İyi niyet zırhının arkasına saklanan görünmez yük, zamanla pasif agresif bir iletişim diline dönüşür. Sürekli idare eden ve fedakârlık yapan kişi, farkında olmadan kurban rolüne bürünür. Bu rol, açıkça talep etmeden sürekli ilgi ve minnet beklentisi yaratır. Örneğin, yorulduğu hâlde kimseye yük olmamak adına tek başına hazırlanan bir sofra sonrasında, “Ne yapayım, ben olmasam kimse elini sürmezdi” gibi sitemli ve ima dolu cümleler kurulur. Bu, karşı tarafa doğrudan bir eleştiri yöneltmeden, onu suçluluk duygusuyla cezalandırmanın bir yoludur. İyi niyetin bu dolaylı dışavurumu, dürüst ve doğrudan iletişimi tamamen engeller.
Aile bireyleri, bu görünmez baskı altında, gerçek duygularını ifade etmek yerine, kırgınlık biriktiren kişinin istediği “uyumlu” davranış kalıplarına hapsolur. Aslında bir özen göstergesi olarak başlayan şey, zamanla ilişkinin enerjisini fark edilmeden tüketen bir dinamiğe dönüşür. Oysa gerçek yakınlık, iyi niyeti bir pazarlık aracı olmaktan çıkarıp, beklentisiz ve şeffaf bir paylaşım zeminine taşımakla mümkündür.
Terapi odasında sıkça duyduğumuz bir başka cümle de şudur: “Ben zaten idare ediyorum.” İdare etmek, kısa vadede ilişkiyi ayakta tutuyor gibi görünür. Ama uzun vadede kişinin kendi duygularıyla bağını zayıflatır. Sürekli iyi niyet göstermek, sürekli anlayışlı olmak, kişinin kendi sınırlarını fark etmesini zorlaştırır. Bir süre sonra bu kişi neye gerçekten gönüllü olduğunu, neyi mecburiyetten yaptığını ayırt edemez hâle gelir. İçten içe bir kırgınlık birikir; fakat bu kırgınlık dile gelmez, çünkü “iyi insan” imajı zarar görmesin istenir.
Buradaki temel mesele iyi niyetin kendisi değil, iyi niyetin ilişki içinde nasıl konumlandığıdır. İyi niyet, karşı tarafın alanına saygı gösterdiğinde ve kişinin kendi sınırlarını koruyabildiği yerde iyileştiricidir. Ancak “ben bilirim”, “ben hallederim”, “sen yapamazsın” mesajı taşıdığında, sevgi dili olmaktan çıkar; kontrol diline dönüşür. Aynı şekilde, iyi niyeti sürekli taşıyan kişi de durup kendine şu soruyu sormadıkça tükenir: Bunu gerçekten istiyor muyum, yoksa benden bekleniyor diye mi yapıyorum?
Aile ilişkilerinde aslında iyileştirici olan şey, fedakârlığın tamamen ortadan kalkması değil, o fedakârlığın konuşulabilir hâle gelmesidir. Yani “Ben bunu yaparken zorlanıyorum” ya da “Buna ihtiyacım var” diyebilmek, iyi niyetin sessiz bir beklentiye değil, açık bir paylaşıma dönüşmesini sağlar.
Sonuç olarak aile içinde sormamız gereken en önemli soru şudur: Bu davranış gerçekten ilişkiyi besliyor mu, yoksa iyi niyet adı altında hepimizin taşıdığı görünmez bir yük mü yaratıyor?
