Daha önce hiç bir ürünün daha pahalı olması nedeniyle gözünüze daha çekici geldiği oldu mu? Ya da çok övülen bir ilacı kullandıktan sonra, yeterli zaman geçmese bile kendinizi gerçekten daha iyi hissettiğiniz? Bu deneyimlerin arkasında placebo etkisi bulunmaktadır.
Placebo etkisi, bireyin bir deneyimin işe yarayacağına inanması sonucunda gerçekten fiziksel veya psikolojik farklılıklar yaşamasıdır. Yani bazen iyileşmeyi öyle çok istiyoruz ki, bunun için beynimizi farkında olmadan kandırıyoruz. İlacın kendisi değil, beynimizin ona yüklediği değer, iyileştirici etken haline geliyor.
Bu ilginç etkinin en iyi görüldüğü yerlerden biri şarap tadımı deneyidir. Bu deneye katılan kişilere iki farklı şarap sunuluyor; biri 90 dolarlık, diğeri ise 10 dolarlık. Çoğu kişi, daha pahalı olduğunu bildikleri 90 dolarlık şarabı daha enfes, daha kaliteli ve daha yumuşak içim olarak tanımlıyor. Ancak buradaki ilginç nokta, deneyin sonunda ortaya çıkıyor; iki kadehte de aynı şarabın olduğu gerçeği. Aslında aynı olan şaraplardan pahalı olduğunu düşündükleri şarabı daha lezzetli bulmaları, değişenin şarabın tadı değil, kişinin beklentisi olduğunu ve beynimizin buna göre hareket ettiğini gösteriyor.
Placebo etkisi, uzun zamandır psikologlar ve psikiyatristler başta olmak üzere bilim insanlarının ilgisini çekmektedir çünkü beynimizin gizemli yapısını ön plana çıkarmaktadır. Mesela biraz geriye gidelim, henüz placebo etkisi diye bir terim olmayan 18. yüzyıla. Elisha Perkins adlı bir kadının metal çubuklarının hastaları iyileştirdiği düşünülürken, daha sonra John Haygarth adlı bir adam, ilginç bir şekilde aynı iyileşme etkisini sadece tahtadan oluşan sıradan çubuklarla da elde edebildi. Bu durum, iyileşmenin kullanılan araçtan çok, kişinin neye inandığı ve beklentisinin ne olduğu ile alakalı olabileceğini göstermiştir.
Tarihin ilerleyen zamanlarında da elbette placebo etkisini görüyoruz, fakat bu sefer placebo terimi olarak. II. Dünya Savaşı sırasında Henry Beecher, bu alanda çalışmalar yaparak placebo etkili araştırmaların kontrollü olarak gelişmesine öncülük etmiş ve günümüzde ilaç araştırmalarının temel yöntemlerinden biri haline gelmiştir.
Peki, placebo etkisi nereden kaynaklanıyor? Psikologlara göre bunun iki önemli açıklaması bulunmaktadır. İlki, beklenti ve koşullanmadır. Eğer geçmişte bir ilaç kullandıktan sonra kendinizi daha iyi hissettiyseniz, beyniniz benzer bir durumda aynı sonucu beklemeye başlar. Bu beklenti bile bazen ilacı alır almaz kendinizi daha sağlıklı hissetmenize neden olabilir. İkinci açıklama ise nörobiyolojidir. Araştırmalar, placebo etkisinin yalnızca psikolojik olmadığını, beynin ağrı kontrolüyle görevli doğal hormonları salgılayabildiğini göstermektedir. Hatta fonksiyonel manyetik rezonans görüntüleme (fMRI) çalışmaları, placebo sırasında beynin ödül ve ağrıyla ilişkili bölgelerinde gerçek aktivite değişiklikleri olduğunu ortaya koymuştur.
Beklentilerimizin yalnızca düşüncelerimizi değil, bedenimizin işleyişini bile etkileyebildiğini gösteren placebo etkisi, etkileyiciliği ile günümüzde hâlâ araştırma konusu. Burada yanılgıya düşmemek lazım; placebo etkisi her hastalığı tedavi edebilen sihirli bir değnek değildir. Fakat beynin beden üzerindeki etkisini anlamak için psikolojinin en dikkat çekici konularından biridir.
Belki de bundan sonra kullandığımız bir ürünü, içtiğimiz bir içeceği veya yediğimiz bir yiyeceği, hatta yaptığımız spor veya diyeti farklı bir açıdan değerlendirmeli ve kendimize şu soruyu sormalıyız: Gerçekten etkili olan şey, kullandığımız şey mi, yoksa ona dair beklentilerimiz mi?
